Sunday, 8 November 2026

কানাডাত অসমীয়া ভূত

হাল'ৱিন (Halloween) উৎসৱক লৈ আগতে মোৰ বিশেষ উৎসাহ বা কৌতূহল নাছিল। পশ্চিমীয়া সংস্কৃতিৰ এই বিশেষ পৰ্বটোক লৈ কেতিয়াও বিশেষ আয়োজনো কৰা হোৱা নাছিল। মাথোঁ জানিছিলোঁ যে প্ৰতি বছৰে ৩১ অক্টোবৰত পশ্চিমীয়া দেশসমূহত হাল'ৱিন উদযাপন কৰা হয়। পিছে কানাডাৰ এডমণ্টন মহানগৰীত নতুন জীৱন এটা আৰম্ভ কৰাৰ পিছৰে পৰা কথাবোৰ লাহে লাহে সলনি হ'বলৈ ধৰিলে।

এডমণ্টন মহানগৰীত মোৰ চুবুৰীয়া পুৰণি বন্ধু মেট আৰু টিগান। প্ৰথম বছৰ হাল'ৱিনৰ আগে আগে সিহঁতৰ সাতবছৰীয়া ছোৱালী তিলে মোক সুধিলে,

‘তুমি হাল'ৱিনৰ ৰঙালাউ মোৰ সৈতে একেলগে কটিবলৈ আহিবানে?’

হাল'ৱিনৰ অন্যতম এটা পৰম্পৰা হৈছে ৰঙালাউত বিভিন্ন ভূতৰ মুখা বা কুকুৰ-মেকুৰীৰ মুখ কাটি উলিওৱা। সেইবোৰক কোৱা হয় জেক-অ'-লেণ্টাৰ্ন (Jack-o'-Lantern)।  তিলক মই জন্মৰ পৰাই পাইছোঁ- প্ৰথমতে ইংলেণ্ড আৰু এতিয়া কানাডাত কাকতালীয়ভাৱে চুবুৰীয়া হৈ পৰিছোঁ আমি। গতিকে তাইৰ শৈশৱৰ এনে এটা বিশেষ পৰ্বৰ ভাগ ল'বলৈ ময়ো উৎসাহী হৈ পৰিলোঁ।

হাল'ৱিনৰ আগে আগে এদিন আমি চাৰিও মিলি প্ৰকাণ্ড ৰঙালাউকেইটা কাটিলোঁ। প্ৰথমে ঠাৰিৰ চাৰিওফালে ঘূৰণীয়াকৈ কাটি ঢাকনি এখন উলিয়ালোঁ। তাৰ পিছত ভিতৰৰ গুটি আৰু শাহখিনি আঁতৰাই ৰঙালাউটো ফোঁপোলা কৰি ল'লোঁ। এইবাৰ ৰঙালাউৰ বাহিৰৰ ফালে বাকলিত তিলে মেকুৰীৰ মুখ এখন আঁকি লৈ কটাৰীৰে কাটিবলৈ লাগিল। মই আঁকিলোঁ এটা ফেঁচাৰ মুখ। মিহিকৈ চকু-মুখবোৰ কাটি ফোঁপোলা ৰঙালাউৰ ভিতৰত মমবাতি একোডাল জ্বলাই দিলোঁ। হৈ গ'ল আমাৰ জেক-অ'-লেণ্টাৰ্ন!

সেইদিনাই টিগানে মোক সকীয়ালে,‘জলি, কেণ্ডি-চকলেট আদি সাজু কৰি ৰাখিবা দেই। এই চুবুৰীত হাল'ৱিনৰ ভিৰ সাংঘাতিক। প্ৰায় প্ৰতিঘৰ মানুহেই হৰেক ৰকমৰ সাজ-সজ্জা কৰে। ঘৰে ঘৰে কেণ্ডি বিচাৰিও বহুত ল'ৰা-ছোৱালী আহিব।’

হাল'ৱিনত চুবুৰীয়াৰ সাজ-সজ্জা

মেটে জনালে, আইৰিছ বিশ্বাস অনুসৰি এই নিশাটোত হেনো জীৱিত আৰু মৃতলোকৰ জগতৰ সীমাৰেখা অস্পষ্ট হৈ পৰে। সেই সুযোগতে মৃতকৰ আত্মা জীৱিতসকলৰ মাজলৈ ওলাই আহে। সেই লোকবিশ্বাস আৰু সামাজিক সম্প্ৰীতিৰ উৎসৱেই হ'ল হাল'ৱিন। হাল'ৱিনৰ নিশা সৰু-বৰ সকলোৱে অলৌকিক পৃথিৱীখনৰ সৈতে একাত্ম হৈ আনন্দ লয়।

সঁচাকৈয়ে সেইবাৰ হাল'ৱিনৰ ৰূপ দেখি তবধ মানিলোঁ। সমগ্ৰ চুবুৰী যেন পৰিৱৰ্ত্তিত হ'ল এক ৰহস্যময় ঠাইলৈ। সকলোৰে ঘৰ-চোতালত কংকাল, ডাইনী, ভূত আদিৰ ভয় লগা সাজ-সজ্জা। ঘৰৰ দুৱাৰমুখ, খিৰিকী আৰু চোতালত 
ৰখা ৰঙালাউৰ ভিতৰৰ মমবাতিৰ পোহৰে এক ৰহস্যময় পৰিৱেশৰ সৃষ্টি কৰিলে। সাঁজ লগাৰ লগে লগে বিভিন্ন বেশভূষাৰ শিশুহঁতে ঘৰে ঘৰে টোকৰ মাৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।

‘Trick or treat!’

মোৰ দুৱাৰত ইমান টোকৰ পৰিল যে অৱশেষত দুৱাৰমুখতে বহি লৈ কেণ্ডি বিলাবলৈ ধৰিলোঁ। সমনীয়া এজাক শিশুৰ সৈতে তিল আহিল এজনী ডাইনী বা উইটচৰ সাজত। তাইৰ কণমানি দুচকুত ৰঙা ৰঙৰ প্ৰসাধন আৰু মূৰত দুডাল ৰঙা শিং। হাঁহি হাঁহি মোৰ পৰা হাল'ৱিনৰ চকলেট লৈ গ'লহি তাই।

সেইযে তিলৰ জহতে হাল'ৱিনৰ পৰশ লাগিল, প্ৰতিবছৰে তাৰ মাদকতা ক্ৰমাৎ বাঢ়ি গৈ থাকিল। পিছৰবাৰ মোৰ জীৱনসংগী কাইলৰ সৈতে ভূতৰ সাজ পিন্ধি চুবুৰী ফুৰিবলৈ ওলালোঁ। মেট-টিগান আৰু তিলো আমাৰ লগ হ'ল। তিলৰ কেণ্ডিৰ মোনা ইমান গধুৰ হৈ পৰিল যে কেইবাবাৰো বেগ খালী কৰিবলৈ ঘৰলৈ তাঁত-বাটি কৰিবলগীয়া হ'ল। শিশুৰ ভিৰৰ বাবে আমাৰ চুবুৰীৰ বাটত গাড়ী-মটৰ বন্ধ কৰি কেৱল পদচাৰীৰ বাবে মুকলি ৰখা হ'ল।

প্ৰতিঘৰৰ ব্যতিক্ৰমী সাজ-সজ্জা আৰু আয়োজন দেখি সেইবাৰেই মোৰ মনত এটা হেঁপাহ জাগিল। বাটত মোৰ লগে লগে ভূতৰ মুখা পিন্ধি খোজ দিয়া কাইলক ক'লোঁ,

‘অহাবাৰ হাল'ৱিনত আমি অসমীয়া ভূত সাজিম দেই!’

‘অসমীয়া ভূত?’ কাইলৰ মাতত আশ্চৰ্যৰ সুৰ।

‘অসমীয়া ভূতৰ পৃথিৱীখনো কম ৰোমাঞ্চকৰ নহয়! সৰুতে কিমান যে ভূত-প্ৰেতৰ কাহিনী শুনিছিলোঁ!’ মনত পৰিল ককা-আইতাৰ মুখৰ ভূতৰ সাধুৰে জয়াল নিশাবোৰ, সমনীয়াই কোৱা নানা শিহৰণকাৰী দেও লগা কাহিনী।  

তেনে কেইবাটাও সাধুৰ শেষত কাইল সঁচাই মান্তি হ'ল। কিন্তু ঘৰ-সংসাৰ, চাকৰি আৰু এশ-এবুৰি ব্যস্ততাই বহুদিনলৈ সেই কথা পাহৰাই ৰাখিলে। এবাৰ তাৰ মাজতে আহৰি উলিয়াই দুয়ো ৰকি পৰ্বতমালালৈ ফুৰিবলৈ ওলালোঁ। পাহাৰীয়া চহৰ গ'ল্ডেনৰ এখন ৰেস্তোৰাঁত ৰাতিৰ সাজ খাবলৈ সোমালোঁ। চাৰিওফালে সংগীতৰ মূৰ্চ্ছনা, মানুহৰ হাঁহি-কথা। সেই পৰিৱেশতে ঘপকৈ মনত পৰাৰ দৰে কাইলক সুধিলোঁ,

‘হাল'ৱিনলৈ মাত্ৰ দুমাহহে আছে, নহয়?’

‘ঠিকেই। ছেপ্টেম্বৰ সোমাবৰে হ'ল।’

‘সেই যে অসমীয়া ভূতৰ কথা কৈছিলোঁ, মনত আছেনে?’

‘আছে, কিন্তু কি ভূতৰ কথা কৈছিলা মনত নাই।’

‘অসমত বহুত ভূত আছে। তাৰে কোনবোৰ হাল'ৱিনৰ কাৰণে ভাল হ'ব, সেইটোহে ঠিক কৰিব লাগিব।’

‘মানে?’

মোৰ কল্পনাৰ জখিনী!
এইবাৰ কাইলক অসমীয়া ভূতৰ সৈতে ভালকৈ চিনাকি কৰাই দিয়াৰ সময় আহিল। নাটকীয়ভাৱে মোৰ বেগৰ পৰা সৰু টোকাবহীখন আৰু কলম এটা উলিয়ালোঁ। অনভ্যস্ত হাতেৰেই খচখচকৈ আঁক মাৰি কৈ গ'লোঁ,

‘প্ৰথমেই নাম ল'ব লাগিব জখিনীৰ। অসমীয়া জখিনীৰ ইয়াৰ উইটচৰ সৈতে কিছু  মিল আছে। দীঘল কেকুঁৰা চুলিৰে এজনী বুঢ়ী ভূত এই জখিনী।’ বহীৰ পাতত অকোঁৱা পকোঁৱাকৈ দীঘল চুলি টানি টানি মই কৈ গ'লোঁ, ‘জখিনীয়ে এৰাবাঁৰীত থাকি ভাল পায়। ঘৰৰ পিছফালৰ এৰাবাঁৰীৰ পৰা মাজৰাতি মানুহৰ নাম কাঢ়ি মাতি থাকে। মানুহে কেনেবাকৈ ভুল কৰি ঘৰৰ বাহিৰ ওলালে আৰু উভতাৰ বাট নাই।’

সৰুতে আইতাই কোৱা জখিনীৰ সাধুবোৰে মনটো জোঁকাৰি গ'ল। তেনে সাধুৱে কত নিশা যে উজাগৰী কৰি ৰাখিছিল! কাইলে সেয়া শুনি ছৱিখনকে খুউব মনোযোগেৰে চালে। তাৰ পিছত আহিল বাঁক। বাঁকৰ সাধু প্ৰায়ে দেউতাৰ মুখত শুনিছিলোঁ। মাজৰাতি বিল-পিতনি বা নদীলৈ যোৱা মাছমৰীয়াৰ এই বাঁকৰ চিকাৰ হয়। মাছৰ লোভত সুযোগ পালেই মাছমৰীয়াক মাৰি পিতনিত ওলোটাকৈ পুতি থয়। কেতিয়াবা আকৌ মাছমৰীয়াৰ ভেশত গাঁৱৰ মানুহৰ ঘৰো ওলায়গৈ।

কাইল অবাক হৈ শুনিলে। ‘বাঁক’ শব্দটো উচ্চাৰণ কৰিবলৈও চেষ্টা কৰিলে। চন্দ্ৰবিন্দুৰ উচ্চাৰণ দুবাৰমান শুধৰাই দিবলগীয়া হ'ল। পিছে মোৰ উৎসাহ আৰু কাহিনী থমকি নৰ'ল। আমাৰ কিন্তু কেৱল ভয় লগা ভূতেই নহয়, ভাল ভূতো আছে। তেনে এবিধ ভূত হ'ল বুঢ়া ডাঙৰীয়া। মানুহে কয়, এই ভূতে গাঁৱৰ বাঁহনিত থকা আটাইতকৈ ওখ বাঁহডালত বহি গাঁওখন পহৰা দি থাকে। কোনোবাই বেয়া কাম কৰিলেহে শাস্তি দিয়ে। বুঢ়া ডাঙৰীয়াৰ সাজ-পোছাকো বিশেষ—শুভ্ৰ ধূতি-পাঞ্জাবী, আৰু দেহৰ পৰা লেম-লেমকৈ ওলমি থকা কাপোৰ। মোৰ হাত খৰকৈ চলিল।

‘আপোনালোকে কি খাব?’

ৱেইটাৰজনৰ মাতত মোৰ তন্ময়তা ভাঙিল। কাইলো যেন উচপ খাই উঠিল।

‘অঁ, বেয়া নাপাব। আমনি কৰিলোঁ যদি। অৰ্ডাৰটোহে ল'ব খুজিছোঁ।’

‘অঁ, একো নাই। আমি হাল'ৱিনৰ কথাহে পাতি আছিলোঁ।’ তেওঁক আশ্বাসৰ সুৰত ক'লোঁ।

‘হাল'ৱিন? অঁ, হাল'ৱিন পালেহিয়েই নহয়?’

‘অঁ, অঁ।’

‘আমি এইবাৰ হাল'ৱিনত অলপ বেলেগ ধৰণৰ সাজ-সজ্জা কৰিম বুলি ভাবিছোঁ।’ কাইলৰ উৎসাহী মাত!

পৰিকল্পনা কৰিয়ে হোৱা নাই, লোকক কৈ পেলালেই বুলি কাইলৈলৈ অলপ ঘোপা চকুৰে চালোঁ। সি মোৰ দৃষ্টি সম্পূৰ্ণ আওকাণ কৰি এইবাৰ মোক ক'লে, ‘জলি, দেখুৱাই দিয়াচোন তোমাৰ ছৱিখন।’

উপায়ন্তৰ হৈ সংকোচেৰে টোকাবহীখন ৱেইটাৰজনৰ ফালে আগবঢ়াই দিলোঁ। কাইলে এইমাত্ৰ মোৰ পৰা শুনা জখিনীৰ বৰ্ণনাকে তেওঁক দিলে। তেওঁ হাঁহি হাঁহি ক'লে, ‘এই ভূতজনীচোন বৰ মৰমলগা!’

আমি দুয়ো হাঁহি পেলালোঁ।

ৰকিৰ পৰা উভতি অহাৰ পিছত এদিন দুয়ো ওলালোঁ এখন থ্ৰিফ্ট দোকানলৈ। কানাডাত আগতে ব্যৱহাৰ কৰা যিকোনো বস্তু কম দামত কিনাৰ এই ব্যৱস্থাটো খুউব জনপ্ৰিয়। থ্ৰিফটিং ইয়াত বহুতৰে চখ। দোকানখনত বহু বস্তুৰ মাজত বিচাৰি ফুৰোঁতে হঠাতে চকুত পৰিল এজনী ডাইনীৰ মূৰ্তি। প্ৰায় মানুহৰ সমান ওখ!

থ্ৰিফট দোকানত
‘জখিনীৰ কাৰণে এয়াই বঢ়িয়া হ'ব!’ কাইলক ক'লোঁ। বুঢ়া ডাঙৰীয়াৰ বাবে কাইলে বিচাৰি আনিলে শুধ বগা পাঞ্জাৱী চোলা এটা। ঘৰলৈ উভতি আহি জখিনীক সজোৱাত ব্যস্ত হৈ পৰিলোঁ। বিলাহী লগোৱা ঘুৰণীয়া ফ্ৰেম এটাত কাপোৰ মেৰিয়াই শৰীৰৰ আকৃতি দিলোঁ। ডাইনীৰ সাজকে মেখেলাৰ কোঁচ দি বগা চাদৰ এখন আৰি দিলোঁ। কপালত ৰঙা ফোঁট এটা আৰু ডিঙিত মাদুলী। তেতিয়াহে মন কৰিলোঁ চুইচ টিপিলে জখিনীৰ দুচকু উজ্বলি উঠে। দেহটোও সোঁ আৰু বাওঁফালে লৰচৰ কৰি উঠে। সেয়া চাই আমাৰ দুয়োৰে কেনে স্ফূৰ্তি!

জখিনী প্ৰায় সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ পিছত বাঁক আৰু বুঢ়া ডাঙৰীয়াৰ কি কৰা যায়, সেই চিন্তাত পৰিলোঁ।

কাইলে ক'লে,‘এইবাৰ এটাকে কৰোঁ নহয়? তিনিটা ভূত বহুত বেছি হ'ব।’

মই প্ৰায় জাঙুৰ খাই উঠিলোঁ। কেৱল জখিনীৰে হাল'ৱিন কেনেকৈ হ'ব পাৰে? ক'লোঁহে হয়, মনৰ উদ্যমত যেন শৰীৰে চেঁচাপানী ঢালিলে। প্ৰায় এমাহজোৰা অসুখে মোৰ সকলো পৰিকল্পনাতে যতি পেলালে। হাল'ৱিনৰ দিনটোলৈ অপেক্ষা কৰি থকা মনটোৱে অৱশ্যে আশা এৰি দিয়া নাছিল। মোৰ হেঁপাহটোৰ কথা মনত ৰাখিয়েই হয়তো এইবাৰ কাইলে নিজেই কামত লাগি পৰিল।

মোৰ টোকাবহীত আঁক বাঁকৰ বিৱৰণ চাই চাই সি কাৰ্ডবৰ্ডেৰে নাও এখন সজাত লাগিল। বাঁকে মাছমৰীয়াক মাৰি পিতনিত আধা ডুবাই ৰখা নাওখন! জখিনী সাজু, বাঁকৰ নাও সাজু। এতিয়া মাথোঁ হাল'ৱিনৰ দিনটোলৈ অপেক্ষা। তাৰ মাজতে এদিন বৰফ পৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে। আমি কিছু চিন্তাতেই পৰিলোঁ। এই শীতৰ মাজত হাল'ৱিনৰ আনন্দ ম্লান নপৰেতো! 

 হাল'ৱিনৰ দিনা অৱশেষত ৰ'দ ওলাল। আগতকৈ শীতৰ প্ৰকোপো কিছু কমিল। হাল'ৱিনৰ পুৱালৈ গা কিছু টঙোৱাত বাকী ৰোৱা সাজ-সজ্জাখিনি সামৰাত লাগিলোঁ। বুঢ়া ডাঙৰীয়াৰ মূৰত এখন গামোচা পিন্ধাই চোতালৰ একাষৰ পাইন গছত ওলোমাই দিলোঁ। জখিনীৰ চাদৰ-মেখেলাযোৰ আকৌ এবাৰ ঠিক-ঠাক কৰি দিলোঁ। 
হাল'ৱিনৰ বুঢ়া ডাঙৰীয়া

বাঁকৰ বাবে ঠাই হ'ল চোতালৰ একেবাৰে মাজতে। পানীৰ আভাস দিবলৈ নীলা প্লাষ্টিক পাৰি তাৰ ওপৰত কলপতীয়া বাঁকক বহুৱালোঁ। কাষতে কাইলে সজা কাৰ্ডবৰ্ডৰ নাওখন আৰু মাছমৰীয়াৰ লাওখোলা। চাৰিওফালে লাইট লগাই, ষ্টাইৰ'ফ'মৰ সমাধি এটাত ‘অসমীয়া ভূত’ৰ চিনটো আঁৰি দিলোঁ। সেই ৰূপ দেখি মোৰ হাঁহিটো বহল হৈ গ'ল। আমাৰ সৰু পৃথিৱীখন যেন এদিনৰ বাবে অসমলৈ ৰূপান্তৰিত হ'ল।

বৰফৰ মাজত বাঁক

সাঁজ লগাৰ আগেয়েই চুবুৰীত শিশুৰ সোঁত আৰম্ভ হ'ল। এটাৰ পিছত আনটো শিশুৱে আহি ‘Trick or treat!’ বুলি মাত লগালেহি। মৰ্টন আৰু চকলেটৰ লগতে সিহঁতক আদৰণি জনালে আমাৰ তিনিটা অসমীয়া ভূতে। জ্বলি উঠা দুচকু আৰু লৰচৰ কৰি উঠা জখিনীক দেখি সিহঁতে বৰ আমোদ পালে। অভিভাৱকসকলেও পদূলিৰ পৰা আমাৰ সাজ-সজ্জা চালেহি। বহুতে জখিনীক দেখি দিনতে ভয় খোৱাৰ কথা ক'লে। কোনোবাই হাঁহিলে, কোনোবাই আকৌ ফটো তুলিবলৈ নাপাহৰিলে। প্ৰতিটো প্ৰতিক্ৰিয়াই আমাৰ বাবে যেন হৈ পৰিল এক পুৰস্কাৰ।

জখিনী


চয়তানৰ ভেশত অহা তিলক দুটামান চকলেট বেছিকৈয়ে গুঁজি দিলোঁ। অসমীয়া ভূতকেইটা তাই চকু বহল কৰি চালে। মোৰ বুকুখন আনন্দত সাত-আঠখন হ'ল। এডমণ্টনৰ বিদেশী মাটিত সেই নিশা অসমীয়া ভূতকেইটাই যেন মোৰ শৈশৱৰ এছোৱা ঘূৰাই আনিলে। লগতে উজলাই তুলিলে মোৰ অসমীয়া চিনাকিটোও।

হাল'ৱিনৰ সমাধিত অসমীয়া ভূতৰ চিনাকি

জীৱিত আৰু মৃতকৰ মিলন ঘটা সেই অন্ধকাৰ নিশা সকলোৰে অজানিতে যেন মোৰো দুখন পৃথিৱী এক হৈ গ'ল- অসমীয়া কেনেডিয়ান হিচাপে।
হাল'ৱিনত কাইল আৰু মই

বি:দ্ৰ: অসমীয়া ভূতসমূহৰ সাজ-সজ্জা আৰু বৰ্ণনা মোৰ শৈশৱত শুনা লোককথাৰ আধাৰত কৰা হৈছে। সেয়েহে অসমৰ বিভিন্ন অঞ্চলত প্ৰচলিত লোকবিশ্বাস আৰু লোককথাৰ সৈতে ইয়াৰ কিছু পাৰ্থক্য থাকিব পাৰে।

Friday, 17 April 2026

কুঁহিৰ ব'হাগ

আজি পুৱতি নিশাতে কুঁহিৰ টোপনি ভাঙিল। এঙামুৰি দি উঠি আম গছজোপাৰ ডালটোৰে তাই বাহিৰৰ পৃথিৱীখনলৈ ভুমুকিয়াই চালে। কিহেনো ইমান পুৱাই টোপনি ভাঙিলে! এনেতে তাইৰ কাণত পৰিল সোঁফালৰ পৰা ভাঁহি অহা 'কুউ কুউ কুউ.......' মাতটি। ইমান মিঠা, ইমান আকুল!

কুঁহিৰ মনটো কিছু চঞ্চল হৈ পৰিল। সেয়া কানুৰ মাত। আজি বেছ কিছুদিন ধৰি সি গীতৰ আখৰা কৰি আহিছে।  দিনে দিনে যেন তাৰ মাতটো শুৱলা হৈ আহিছে; গীতৰ ৰাগী সুমধুৰ হৈ আহিছে। কুঁহিয়ে সেই গীত বুকু পাতি শুনিছে। সেই মাতত তাইৰ মন ব্যাকুল হৈ পৰিছে!

কুঁহি লচপচকৈ ওলাই আহিল। কোমল ৰ'দজাকে তাইৰ লাহী দেহৰ কজলা পাখি আৰু বগা ফুটবোৰ জিলিকাই পেলালে। তাই লুকাই  থকা আমজোপাত ফুল ফুলিছে। কেৱল আমজোপাতে নহয়, বকুল হাবিৰ চৌদিশে সেউজীয়া কুঁহিপাত আৰু ৰংবিৰঙী ফুলৰ বাহাৰ। ওচৰৰ গাৱঁৰ পৰা ঢোল-পেপাৰ মাতো ভাঁহি আহিছে। কুঁহিয়ে উৰি গৈ প্ৰথমে সেইদিশৰে অমিতা এজোপাত পৰিল। মিহি ঠোঁটটোৰে খুটিয়াই খুটিয়াই হেঁপাহ পলুৱাই অমিতা তাতে খাই ল'লে। 

কানুৰ গীত অহৰহ চলিয়ে থাকিল। এইবাৰ তাই সেইফালে উৰা মাৰিলে। পোনেই কানুৰ ওচৰলৈ নগৈ কিছু দূৰৈৰ ডাল এটাৰ আঁৰত লুকাই তালৈ চালে। কানুৱে তেতিয়াও তাইক মন কৰা নাই। গীতৰ পৰা ক্ষন্তেক বিৰতি লৈ সি মিহি ঠোঁটটোৰে গাৰ কিচকিচিয়া ক’লা পাখিবোৰ চিজিল লগাইছে। কুঁহিৰ হাঁহি উঠি গ'ল।সেই হাঁহি শুনি এইবাৰ কানুৰ ডাঠ ৰঙা দুচকু চক্‌ খাই উঠিল। তাইক দেখা মাত্ৰকে সি আকৌ মাত দিলে, 'কুউউউউউউউউউউ'

বকুল হাবিত কানু আৰু কুঁহি

কেৱল কানুয়ে নহয় বকুল হাবিত এইকেইদিন কেইবাটাও কুলিৰ অহৰহ বিননি। ব'হাগ মানেই যে সিহঁতৰ লগৰী বিচৰাৰ সময়। পিছে কুঁহিৰ অন্য কাৰোলৈ মন নাই। তাই কানুৰ কাষে কাষে কিছু পৰ উৰি ফুৰিলে। এটা সময়ত তাইৰ মন বুজি কানু ওচৰ চাপি আহি তাইক এটা মৰমৰ চুমা যাচিলে। সেই সুযোগতে কুঁহিয়ে ক'লে, আজি বেছ কিছুদিন ধৰি যে তাইৰ বৰ চিন্তা হৈছে। কানুৱে সুধিলে, 'কিয়, কিহৰ ইমান চিন্তা হৈছে তোমাৰ?'

বৰদৈচিলাৰ কোব কমাৰ পিছৰ পৰা প্ৰায়বোৰ চৰাই বাহ সজাত ব্যস্ত হৈ পৰিছে।বুলবুলি চৰাইহালে অবিৰাম কুটা কঢ়িয়াইছে। কুঁহিৰ আমজোপাৰ কাষতে ওলমিছে টোকোৰা চৰাইৰ মোনাৰ দৰে আটোম-টোকাৰি বাহ। তাকে দেখি কুঁহি বৰ বিমোৰত পৰিছে। তাই কি কৰিব? পোৱালি কেনেকৈ জগাব, কেনেকৈ তুলিব? কুঁহিৰ যে সেইবোৰ কোনোদিনে শিকাই নহ'ল। এতিয়াহে পোৱালি জগোৱাৰ সময় হোৱাতহে চিন্তা বাঢ়ি আহিছে।

তাই কৈ থাকোঁতেই সিহঁতৰ কাষেৰে উৰি গ'ল কনক নামৰ পাতি কাউৰীটো। 'কা কা' কৈ মাতি সি কাষৰে বিশাল বটগছজোপাৰ একেবাৰে ওপৰত বহিলগৈ। সেইফালে চাই দুয়ো দেখিলে, তাতে কনক আৰু ঘৈণী কুন্তীয়ে সৰু-বৰ লাঠিৰে আহল বহলকৈ এটা বাহ সাজিছে। তাতে কুন্তীয়ে চাৰিটা নীলা-চানেকীয়া কণীও পাৰিছে। এতিয়া দুয়ো পাল পাতি কণী উমনি দিছে। বৰ সতৰ্কতাৰে বাহটো চোৱাচিতাও কৰি আছে।

কনক আৰু কুন্তীৰ বাহ

'একো চিন্তা নকৰিবা, মোৰ এটা বুদ্ধি আছে!'  কানুৱে ক'লে। সি ঠোঁটেৰে কুঁহিলৈ কপৌফুলৰ এজাৰৰঙী পাহি এটাও আগবঢ়াই দিলে।

কুঁহিয়ে কপৌফুল পাহি লৈ নিজৰ পাখিতে আঁৰি ল'লে। কিন্তু কানুৰ কথা পিছে একো বুজিব নোৱাৰিলে। সি এইবাৰ তাইৰ কাণত ফুচফুচাই পৰিকল্পনাটো ক'লে। লগে লগে তাইৰ ৰঙা দুচকু আৰু উজ্বল হৈ পৰিল। দুয়ো লুকাই লুকাই কিছুপৰ কনক আৰু কুন্তীৰ আলেখ-লেখ চাই থাকিল। এটা সময়ত কুন্তী বকুল হাবিৰ সীমাত থকা নিজৰাটোৰ দিশলৈ উৰি গ'ল। হয়তো তাইৰ পিয়াহ লাগিছে নাইবা গা ধুৱাৰ সময় হৈছে। সেইসময়তে কানু বিপৰীতদিশে উৰি গৈ কালিন্দী নামৰ কেৰ্কেটুৱাটোক লগ ধৰিলেগৈ। বন্ধু কানুৰ কথা মতে কালিন্দীয়ে বৰ জোৰেৰে চেকচেকাই উঠিল। সেই মাত গোটেই হাবিত ৰজনজনাই গ'ল। হাবিৰ সকলোৱে জানে, কালিন্দীৰ তেনে চেকচেকনি কোনো বিপদৰ আগজাননী। গতিকে সেয়া শুনি কনক কাউৰী চক খাই উঠিল। কিনো বিপদ আহিব ধৰিছে তাৰ উমান ল'বলৈ কনকেও সেইদিশে উৰা মাৰিলে।

কালিন্দী নামৰ কেৰ্কেটুৱাটো

সেই সুযোগতে কুঁহিয়ে উৰা মাৰি কনক আৰু কুন্তীৰ বাহটো পালেগৈ। সন্তৰ্পনে ইফালে-সিফালে চাই সেই বাহতে তাই এটা কণী পাৰিলে। কণীটোৰ ৰং বগা চানেকীয়া আৰু আকাৰো কিছু ডাঙৰ। কিন্তু দূৰৈৰ পৰা কাউৰীৰ কণীৰ দৰেই যেন লাগিল। কণী পাৰিয়েই কুঁহি তাৰ পৰা অন্তৰ্ধান হ'ল। কানু আহি পোৱাত দুয়ো কিছু দূৰৈৰ নীম গছজোপাৰ পাতৰ আঁৰ হৈ বাট চালে। কিছুপৰৰ পিছতে কনক কাউৰী ঘুৰি আহিল। চাৰিটাৰ সলনি পাঁচটা কণী দেখা পায়ো সি যেন কথাটোৰ একো তত নাপালে। পূৰ্বৰ দৰেই বাহৰ পহৰা দি থাকিল। কুঁহি আৰু কানুয়ে তাকে দেখি খিট্খি‌টাই হাঁহিলে। অলপ পিছত পিয়াহ পলুৱাই কুন্তীও উভতিল। আহিয়ে বাহত বহি কণীকেইটা উমনি দিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে। এইবাৰ কুঁহিয়ে যেন স্বস্তিৰ নিশ্বাস পেলালে।

কনক আৰু কুন্তী কাউৰীৰ বাহত কুঁহিৰ কণী

তেতিয়াৰ পৰা কুঁহিয়ে প্ৰতিদিনে দূৰে দূৰে কনক আৰু কুন্তীৰ বাহটো মন কৰি থাকিল। কুন্তীয়ে বৰ নিষ্ঠাৰে কণীকেইটা উমনি দি থাকিল। কনকেও সতৰ্ক হৈ পহৰা দিলে আৰু আজৰি পৰত বাহটোৰ মেৰামতিও কৰি থাকিল। এদিন দুদিনকৈ দুটা সপ্তাহ পাৰ হৈ গ'ল।  তেনেতে এদিন নীমজোপাত কানুৰ সৈতে কথা পাতি থাকোঁতে কুঁহিয়ে এটা সৰু চীঁ-চিয়নি শুনা পালে। তাৰ লগে লগে কনক আৰু কুন্তীৰ উত্তেজিত চিঞৰ, 'ফুটিছে, কণী ফুটিছে!'

সঁচাকৈয়ে এটা কণীৰ চেকুঁৰা ভাঙি কণমানি ঠোঁট এটা ওলাইছে! তাৰপিছত লাহেকৈ ভিজা গোলাপী গাটো ওলাইছে। দুচকু জাপখোৱা। দুইমিনিটমানৰ ভিতৰতে এটা এটাকৈ পাঁচোটা কণী ফুটি পোৱালী জগিল। কুঁহি আৰু কানুৱে ডিঙি মেলি মেলি চালে, তাৰে কোনটোনো সিহঁতৰ পোৱালি বুলি! সিহঁতে ঠিকেই চিনিলে, সেই যে দীঘলীয়া ঠোঁট আৰু ডাঠ গোলাপী দেহৰ পোৱালিটো- সেইটোৱে সিহঁতৰ। পাঁচোটা পোৱালিৰ মাজত যে জিলিকি আছে সি! কাউৰীৰ পোৱালিতকৈ আগতেই খাদ্য বিচাৰি চীঁ-চিয়াইছে! দুয়ো স্ফূৰ্তিতে জপিয়াই উঠিল।

'তাৰ নাম 'গীত' হ'ব দেই! তোমাৰ গীতেই আমাক লগ খুৱালে- তাৰেই চিন এই কণমানি 'গীত'!' কুঁহিয়ে ক'লে।

সেয়া শুনি কানুৰ মন ভৰি পৰিল।

কনক আৰু কুন্তীৰ বাহত পোৱালিকেইটা

কুন্তী আৰু কনকৰ বাহলৈও যেন সৰগ নামিল। পোৱালিকেইটাৰ মাত দিনে দিনে ডাঙৰ হৈ আহিল। সিহঁতে পাল পাতি পোক-পৰুৱা বিচাৰি আনি সিহঁতৰ মুখত ভৰাই দিলেহি। লাহে লাহে পোৱালিহঁতৰ গাত পাখি ওলাল। কুন্তীয়ে আদৰেৰে সেই কণমানি পাখিবোৰ পৰিস্কাৰ কৰি দিলে। 

নীমগছৰ আঁৰত লুকাই কুঁহি আৰু কানুৱে সিহঁতৰ পোৱালিটোৰ গতি-বিধি চাই থাকিল। ইমান মৰমলগা হৈছে সি! কনক আৰু কুন্তীৰ ঠোঁটৰ পৰা পোক খোৱাৰ পৰতো ইমান আগৰণুৱা! দিনে দিনে তাৰ পাখিৰ ফুটুকীয়া ৰং স্পষ্ট হৈ আহিছে। কাউৰীৰ পোৱালীতকৈ দেখাত বেলেগ হৈ আহিছে। কিন্তু কনক আৰু কুন্তীৰচোন খেয়ালেই নাই। আপোনমনে দুয়ো মাথোঁ পোৱালিৰ যত্নত ব্যস্ত হৈ ৰৈছে। সিহঁত দুয়ো কনক আৰু কুন্তীৰ প্ৰতি বৰ কৃতজ্ঞ হৈ পৰিল।

ব'হাগ পাৰ হৈ জেঠ সোমাবৰ হ'ল। পোৱালিহঁতৰ সৈতে গীতো বৰ খৰকৈ বাঢ়ি আহিল। সেই অনুপাতে সিহঁতৰ ভোকো যেন বাঢ়িল। কনক আৰু কুন্তীয়ে দিনটোতে খাদ্য বিচাৰি বহুবাৰ অহা-যোৱা কৰিব লগা হ'ল। সিহঁত দুয়ো বাহত নথকাৰ সুযোগ লৈ এদিন কানু আৰু কুন্তী বট গছজোপাত পৰিলগৈ। 

বাকীবোৰ পোৱালিয়ে সিহঁতক দেখা পাই ভয় খাই চিঞৰি উঠিল। কিন্তু গীতে ৰ' লাগি চালে কুঁহি আৰু কানুলৈ। যেন একো নোকোৱাকৈয়ে সি সকলো বুজি পালে—  কিয় সি দেখাত বেলেগ, কিয় তাৰ মাত-কথা বেলেগ। সকলো তাৰ দুচকুৰ সন্মুখত ৰ'দৰ পোহৰৰ দৰে ফটফটীয়াকৈ জিলিকি উঠিল।

চলচলীয়া দুচকুৰে কাউৰী ভাই-ভনীহঁতক বিদায় দি গীতে বাহটোৰ বাহিৰলৈ বুলি ঠেং দাঙিলে। বাকী কেইটা পোৱালিয়ে অবাক হৈ তালৈ চালে। সেই চিনাকি ঘৰখন এৰি এইবাৰ গীতে পাখি মেলি দিলে বিশাল পৃথিৱীৰ বুকুলৈ। কুঁহি আৰু কানুৱেও তাৰ লগে লগে উৰা মাৰিলে।

নতুন জীৱনলৈ বুলি গীত

(মৰমেৰে তৰা আৰু জবাৰ হাতত- জলি মাহী)

Saturday, 28 March 2026

হেৰুৱা সোৱাদৰ স্বৰগম

সৰুৰে পৰা পেৰা মোৰ প্ৰিয় মিঠাই। সুযোগ পালেই মায়ে ঘৰলৈ পেৰা আনিছিল। বহুবছৰ ধৰি আমাৰ এটা নিজা ৰুটিন আছিল, পুৱা গাখীৰ দিয়া কাঢ়া চাহ একাপৰ সৈতে পেৰা বা আন কোনো মিঠাই লৈ দুয়ো বাৰাণ্ডাত একেলগে বহোঁ। সন্মুখৰ ফুলনিখন চাই চাই মা আৰু মই সুখ-দুখৰ মালিতা মেলোঁ। সময় থমকি ৰোৱা কিছু ক্ষণ সেয়া।কিন্তু লাহে লাহে এই সৰু সৰু সুখবোৰ নীৰৱে আঁতৰিবলৈ ধৰিলে। প্ৰথমে মিঠাইবোৰ বাদ পৰিল। তাৰ পিছত গাখীৰ দিয়া চাহকাপৰ ঠাইত আহিল ফিকা চাহ। পচন্দৰ বাবে নহয়, বাধ্যত পৰিহে। কাৰণ মোৰ শৰীৰে সেই সময়তে এক নীৰৱ বিদ্ৰোহ আৰম্ভ কৰিলে। প্ৰতি কাপ চাহত, প্ৰতিবিধ মিঠাইত —গাখীৰ থকা সকলো খাদ্যতে।

শৰীৰৰ এই বিদ্ৰোহ প্ৰথমতে মনেৰে মানিবলৈ টান হ'ল। সৰুৰে পৰা খাই অহা এবিধ খাদ্য হঠাতে কেনেকৈ খাব নোৱাৰা হৈ পৰিব পাৰে? সেই অবিশ্বাসতে বহু বছৰ কটাই দিলোঁ—মন আৰু শৰীৰৰ মাজত এক অদৃশ্য টনা-আঁজোৰা চলি থাকিল। মাজে-সময়ে হেঁপাহতে দৈ অলপ বা গাখীৰ দিয়া মিঠাইৰ এটুকুৰা খাই পাওঁ। তাৰ পিছত একেই আমনি—  বদহজম, পেট ফুলা বা পেটৰ বিষ। প্ৰতি বাৰেই ভাবোঁ—“এয়া কেনেকৈ সম্ভৱ? কেনেকৈ?”  

এই প্ৰশ্নৰ উত্তৰ স্পষ্ট হ’বলৈ ধৰিলে অৰুণাচলৰ পৰ্বতীয়া অৰণ্যত গৱেষণা কৰি থকাৰ সময়ত। সেই ভিতৰুৱা ঠাইবোৰত সতেজ গাখীৰ পোৱা টান। গতিকে সকলোৰে পাকঘৰত আমুলৰ পাউডাৰ গাখীৰ। অসমৰ দৰে সেই গাওঁবোৰতো পৰম্পৰা- আলহীক ডাঠকৈ গাখীৰ চাহ একাপ আগবঢ়োৱা। বিশেষ আলহীৰ বাবে এচামুচৰ সলনি দুচামুচ পাউডাৰ মিহলাই কৰা গাখীৰ চাহ।  এদিন গাওঁ ফুৰিবলৈ গৈ তিনিঘৰত তেনে তিনিকাপ গাখীৰ চাহত চুমুক দিলোঁ। জনজাতীয় মানুহৰ সৰলতা আৰু অতিথিপৰায়ণতাই যেন চাহকাপ অস্বীকাৰ কৰিবলৈ বাধা দিলে। অৱধাৰিতভাৱেই পেটৰ বিষত কাতি হৈ সেই নিশা উজাগৰে কটালোঁ।

পিছৰবাৰ আকৌ গাওঁ ফুৰিবলৈ ওলাওঁতে সহকৰ্মী উমেশক কিছু সংকোচেৰে ক'লোঁ, “মোৰ হৈ তুমিয়ে চাহকাপ খাব পাৰিবানে? গাৱঁৰ সৰল মানুহবোৰক না ক'বলৈ বেয়া লাগে!”   

উমেশে হাঁহি হাঁহি মূৰ দুপিয়ালে। মানুহঘৰত আথেবেথে চিনামাটিৰ ফুলকটা কাপত গাখীৰ চাহ দুকাপ উলিয়াই আনিলে। বিনা প্ৰতিবাদে মই চাহকাপ হাতত ল'লোঁ, কিন্তু মুখত নিদিলোঁ। দুয়োযোৰ কাপ-প্লেট একেলগে থোৱাৰ সুযোগ লৈ উমেশেই যিমান পাৰে চাহ খালে।আমাৰ সেই কাৰবাৰ ভাগ্যে গৃহস্থৰ চকুত নপৰিল।সেইদিনাহে যেন প্ৰথমবাৰৰ বাবে মোৰ শৰীৰৰ সীমাবদ্ধতা স্বীকাৰ কৰিলোঁ। মানি ল'লোঁ বহুদিন ধৰি অস্বীকাৰ কৰি অহা সত্যটো—মই লেক্ট'জ অসহিষ্ণুতা (lactose intolerance)ত ভুগি আছোঁ।

লেক্ট’জ অসহিষ্ণুতাৰ অৰ্থ হ’ল—গাখীৰ বা গাখীৰেৰে তৈয়াৰী খাদ্য হজম কৰিব নোৱাৰা। ডাক্টৰে জনালে, মোৰ শৰীৰত লেক্টেইজ (lactase) নামৰ এনজাইম বা উৎসেচকৰ অভাৱ। এই উৎসেচকবিধে গাখীৰত থকা লেক্ট’জ ভাঙি শৰীৰে শোষণ কৰিব পৰা ৰূপলৈ পৰিণত কৰে। এই উৎসেচকৰ পৰিমাণ কমি গ'লে অপাচ্য লেক্ট’জ বৃহদান্ত্ৰলৈ গৈ বেক্টেৰিয়াৰ সৈতে ক্ৰিয়া কৰে। তাৰ ফলত গেছ, পেট ফুলা বা বিষ আদি লক্ষণে দেখা দিয়ে।

জানি আচৰিত হ’লোঁ যে বয়স বঢ়াৰ লগে লগে বহু মানুহৰ শৰীৰত স্বাভাৱিকতেই লেক্টেইজৰ পৰিমাণ কমি আহে। সেয়ে জীৱনৰ এটা সময়ৰ পিছত হঠাতে গাখীৰ অসহ্য লাগিবলৈ আৰম্ভ কৰে। কিছুমান ক্ষেত্ৰত অন্ত্ৰৰ অসুখ বা সংক্ৰমণেও এই সমস্যা বঢ়াব পাৰে। ডাক্টৰৰ পৰাই গম পালোঁ—এই সমস্যা কেৱল মোৰ নহয়, বিশ্বজুৰি বহু মানুহৰ এয়া দৈনন্দিন অভিজ্ঞতা। বিশেষকৈ আফ্ৰিকা, এছিয়াৰ লোক আৰু আমেৰিকাৰ খিলঞ্জীয়া জনগোষ্ঠীৰ মাজত হেনো লেক্ট'জ অসহিষ্ণুতাৰ প্ৰবণতা অধিক।  

লেক্ট'জ অসহিষ্ণুতাৰ বিষয়ে সম্যক জ্ঞানে মোৰ মনলৈ যথেষ্ট স্বস্তি আনি দিলে। নিজৰ শৰীৰক দোষ দিয়াৰ সলনি বুজিবলৈ শিকিলোঁ। প্ৰয়োজন হ’লে সহায় হিচাপে ল'বলৈ আৰম্ভ কৰিলোঁ লেক্টাচিড (Lactaid) জাতীয় টেবলেট। এই টেবলেটে গাখীৰৰ লেক্ট’জ ভাঙিবলৈ সহায় কৰে। কেনেবাকৈ ভুলতে গাখীৰ জাতীয় খাদ্য খাই পালে টেবলেট এটাও মুখত দিওঁ। লোভ সামৰিব নোৱাৰি গাখীৰেৰে কৰা মিঠাই বা অন্য খাদ্য কেতিয়াবা জানি- বুজিয়ে খালে আগতীয়াকৈ এটাৰ সলনি দুটাকৈ টেবলেট খাই লওঁ।  

পিছে এই সমস্যা কেৱল শাৰীৰিকেই নহয়— সামাজিকো। অসম বা ভাৰতৰ বহু ঠাইত বহুবাৰ সামাজিক পৰিৱেশত অস্বস্তিত পৰিছোঁ। সেই পৰ্ববোৰত গাখীৰৰ মিঠাই, পায়স, পনীৰৰ পৰা আৰম্ভ কৰি বহু খাদ্যই মোৰ জীভাৰ পানী আনিছে। তাৰ মাজত নিজৰ বাবে বিকল্প বিচাৰিবলৈ অসহজ হৈ পৰিছোঁ। কাৰোবাৰ সেয়া চকুত পৰিলেতো কথাই নাই- “কিয় খোৱা নাই? এয়া লোৱা” বুলি একপ্ৰকাৰ জোৰ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে। এয়াও আমাৰ অতিথিপৰায়ণতাৰে চিন। কিন্তু তাত যেন এতিয়াও লেক্ট'জ অসহিষ্ণুতাৰ দৰে বহু শাৰীৰিক সীমাবদ্ধতাৰ কোনো ঠাই নাই। সেয়ে প্ৰায়ে সেই কথা এৰাই চলাৰ চেষ্টা কৰোঁ। কেতিয়াবা বাধ্যত পৰি অস্ফুটভাৱে কৈ পালে লগে লগে শ্ৰোতাগৰাকীৰ দুচকু ডাঙৰ হৈ পৰে। আশ্চৰ্যচকিত মাতেৰে কয়, 

“হেই, কি কোৱা! এইবোৰ শ্বেতাংগ মানুহৰহে সমস্যা। ভাৰতীয় মানুহৰ এনে ৰোগ নহয়তো!”

ঠিকেই! আমাৰ সমাজত এতিয়াও খাদ্য-সম্পৰ্কীয় এনে সমস্যা প্ৰায়ে এক ফেশ্বন বুলিহে ধৰা হয়। ডেইৰী ফ্ৰী, গ্লুটেন ফ্ৰী, নাট ফ্ৰী, ভিগান- এইবোৰ সেই ফেশ্বনৰে অংশ নহয় জানো? তেনে ধাৰণাই খাদ্যক লৈ আমাৰ বাচ-বিচাৰ যে বহুসময়ত এক বাস্তৱ বাধ্যবাধকতা সেই কথা ভাৱি চাবলৈ আহৰি নিদিয়ে। 

আপোন ঠাই আৰু দেশ এৰি আহি বিদেশত থিতাপি লোৱাৰে পৰা পিছে এক ভিন্ন পৰিৱেশৰ সন্মুখীন হৈছোঁ। সামাজিক নিমন্ত্ৰণ বা ৰেষ্টোৰাঁত এসাজ খাবলৈ গ'লে প্ৰায়ে সোধে, “কিবা খাদ্য-সম্পৰ্কীয় সীমাবদ্ধতা (dietary restriction) আছে নেকি?” সেই এটা প্ৰশ্নই যেন এক বিৰল স্বস্তি আনি দিয়ে! গৃহস্থ বা আলহী কোনো অসুবিধাত নপৰাকৈ সামাজিক পৰ্ব ৰক্ষা কৰাৰ বাট এটা মুকলি কৰে। 

প্ৰথমবাৰ মোৰ জীৱনসংগী কাইলৰ পৰিয়ালক লগ পাবলৈ ওলাইছোঁ। ককাক-আইতাকৰ ঘৰত বৰদিন উপলক্ষে পৰিয়ালৰ সকলোবোৰ লগ হৈছে। কেনেডিয়ান পৰিয়াল- গতিকে স্বাভাৱিকতে প্ৰায়বোৰ খাদ্যত চীজৰ পয়োভৰ। কিন্তু গম পালোঁ- বৰদিনৰ সকলো খাদ্য লেক্ট'জ ফ্ৰী।কাইলে হেনো আগতীয়াকৈ পৰিয়ালৰ সকলোকে জনাই থৈছিল। সেয়ে সকলো খাদ্যত গাখীৰৰ সলনি বিকল্প উপাদান যোগ দি ৰান্ধিছে। সেই মুহূৰ্তত ভাৱ হৈছিল, খাদ্যৰ যোগেদিয়ে যেন পৰিয়ালটোৱে মোক গ্ৰহণ কৰি লৈছে- মোৰ সকলো সীমাবদ্ধতা সহজভাৱে মানি লৈছে। সেইদিনা নিমিষতে আপোন যেন হৈ পৰিছিল সেই বিদেশী পৰিয়ালটো!

কেতিয়াবা অৱশ্যে তেনে সহমৰ্মিতাৰ মাত্ৰাধিক্যই অস্বস্তিতো পেলায়। এবাৰ সহকৰ্মীৰ দলৰ সৈতে এখন ৰেষ্টোৰাঁত দুপৰীয়াৰ আহাৰৰ বাবে বহিছিলোঁগৈ। ৱেইট্ৰেছে অৰ্ডাৰ লোৱাৰ পৰত লাহেকৈ সুধিলোঁ, মোৰ খাদ্যত গাখীৰৰ কিবা উপাদান আছে নেকি? লগে লগে যুৱতীগৰাকীৰ চকুৰ ভ্ৰু কোঁচ খালে। ক'লে, তেওঁ পাকঘৰলৈ গৈ ৰান্ধনিক এবাৰ সুধি জনাব। তাৰপিছত তেওঁ এবাৰ নহয়, দুবাৰ মোৰ সৈতে খাদ্যৰ উপাদান পৰীক্ষা কৰিলেহি। শেষত মোৰ সন্মুখত থ'লেহি—শুকান ব্ৰেড আৰু মৰমৰীয়া চালাডৰ বাতিটো। গম পালোঁ, মোৰ খাদ্যৰ পৰা গাখীৰৰ কণা এটাও থকা বুলি সন্দেহ হোৱা সকলো উপাদান আঁতৰাই দিছে। মোৰ খাদ্যৰসিক মনটো যেন জয় পৰি গ'ল। তাৰপিছৰে পৰা যিকোনো ৰেষ্টোৰাঁলৈ গ'লে বুজাই ক'বলৈ লৈছোঁ, গাখীৰ সহ্যহে কৰিব নোৱাৰোঁ।ভয় খাবলগীয়া একো নাই। এয়া ডিঙি ফুলি উশাহ ল'ব নোৱাৰা হৈ পৰা ধৰণৰ কোনো মাৰাত্মক এলাৰ্জী নহয়!

বিদেশৰ প্ৰায়বোৰ ঠাইতে গাখীৰৰ বিকল্প বহু সামগ্ৰী পাবলৈকো সহজ। অ'ট বা এলমণ্ডৰ গাখীৰ, লেক্ট'জ ফ্ৰী চীজ বা গাখীৰৰ সলনি নাৰিকলৰ ক্ৰীম আদিৰে কৰা সামগ্ৰী প্ৰায় সকলো দোকানতে কিনিবলৈ পোৱা যায়। গতিকে কানাডাত থিতাপি লোৱাৰে পৰা বহু খাদ্য গাখীৰ অবিহনেই ৰান্ধিব পৰা হৈছোঁ। তথাপি আজিও মই দৈ, মিঠাই, পনীৰৰ সোৱাদক লৈ নষ্টালজিয়াত ভোগোঁ। কিন্তু এতিয়া অন্ততঃ নিজৰ শৰীৰৰ কথা শুনিবলৈ শিকিছোঁ। লাজ-সংকোচ নকৰাকৈ মুখ ফুটাই ক’ব পৰা হৈছোঁ—“মই সেয়া খাব নোৱাৰোঁ, বেয়া নাপাব।” 

বাৰাণ্ডাত বহি মাই এতিয়াও গাখীৰ চাহ একাপ লৈ দিনটোৰ আৰম্ভণি কৰে। মই সাত সাগৰ তেৰ নদীৰ সিপাৰৰ পৰা ফোনত কথা হওঁ —সন্মুখৰ চোতাল আৰু ফুলনিৰ সেই স্নিগ্ধ ৰাতিপুৱাবোৰ সোঁৱৰণিৰ পটত জিলিকি উঠে।  এনে এটা দিনতে মাই ক'লে, দেউতাৰ পেটৰ অসুখ। কিয়, কি খাইছিল? বিহুৰ সময় যেতিয়া ঘৰে-বাহিৰে পিঠা-পনা আৰু ম'হৰ এঠা দৈৰ জা-জলপান খাইছে। আৰু বেলেগ একোতো খোৱা নাই। বেকাঁ হাঁহি এটাৰে মই ক'লোঁ, 

“দেউতাৰো লেক্ট'জ অসহিষ্ণুতা কিজানি!”

Sunday, 8 March 2026

পাটকাই সময় বনাম ভাৰতীয় সময়

ভাৰত-ম্যানমাৰ সীমান্তৰ পাটকাই পৰ্বতমালাৰ বুকুত এখন সৰু নগা গাঁও—ফাকিম। চৰাইৰ গৱেষণাৰ কামত জীৱনৰ এছোৱা সময় সেই গাঁৱৰ আলহী হৈ আছিলোঁগৈ। লাহে লাহে গাঁৱৰ দৈনন্দিন ছন্দত অভ্যস্ত হৈ পৰিছিলোঁ। পুৱা চাৰি বজাৰ আগতেই কুকুৰাৰ ডাকে ফাকিমৰ নিস্তব্ধতা ভাঙে। চৰাই পৰ্যবেক্ষণ কৰিবলৈ সূৰ্য উঠাৰ আগতেই অৰণ্য পাবগৈ লাগে। সেয়ে প্ৰতিদিনে পুৱতি নিশা তিনিবজাত গাঁওবুঢ়াৰ আলহী কোঠাৰ পৰা ওলাই আহোঁ। মূৰত হেডলেম্প আঁৰি লুংলুঙীয়া বাটেৰে পাহাৰ বগাবলৈ আৰম্ভ কৰোঁ। গৱেষণাৰ ঠাই পাওঁগৈ মানে সূৰ্যৰ প্ৰথম কিৰণে নগা পাহাৰৰ শিখৰ চুই যায়, চৌদিশৰ অৰণ্য লাহে লাহে সাৰ পাই উঠে। আবেলিৰ বেলি পৰিলেই গাঁৱৰ পঁজাঘৰত চৌকা জ্বলে। আখুনি দিয়া শাক আৰু শুকান মাংস চচপেনত উতলে। চৌকাৰ চাৰিওকাষে বহি লৈ ফুটগধূলিতে আমি একেলগে ভাত খাওঁ। সন্ধিয়া সাত বজাৰ আগতেই সকলো বিছনাত পৰোঁগৈ। 

ফাকিম গাঁৱৰ দৰেই উত্তৰ-পূবৰ জীৱনধাৰা ঘড়ীৰ সময়তকৈ সূৰ্যৰ প্ৰাকৃতিক গতিৰ সৈতে অধিক সংযোজিত হৈ আহিছে। ভাৰতৰ অন্য ঠাইতকৈ বহু আগতেই সাধাৰণতে উত্তৰ-পূবত দৈনন্দিন জীৱন আৰম্ভ হয়। কাৰণ উত্তৰ-পূব আৰু পশ্চিম ভাৰতৰ সূৰ্যোদয় আৰু সূৰ্যাস্তৰ সময়ৰ যথেষ্ট পাৰ্থক্য আছে। তথাপি সমগ্ৰ দেশখনে একে সময় অৰ্থাৎ ভাৰতীয় মান সময় (Indian Standard Time) অনুসৰণ কৰে। এইখিনিতে মনলৈ আহে সময়-মণ্ডলী বা টাইম জ'নৰ প্ৰসংগটো।

সূৰ্যৰ প্ৰাকৃতিক গতিৰ সৈতে দৈনন্দিন জীৱন খাপ খুৱাই লোৱাৰ উদেশ্যেৰেই সময়-মণ্ডলীৰ ধাৰণাটো সৃষ্টি হৈছে। আমি সকলোৱে জানোঁ, পৃথিৱীৰ আৱৰ্তনৰ লগে লগে ভিন্ন ঠাইত ভিন্ন সময়ত সূৰ্যৰ পোহৰ পৰে। সেইবাবেই অসমৰ পুৱা পৃথিৱীৰ সিমূৰত থকা আমেৰিকাত নিশা হয়। সমগ্ৰ পৃথিৱীখনক ৩৬০ ডিগ্ৰী ৰেখাংশৰে বিভক্ত কৰি সময় মণ্ডলীৰ হিচাপ কৰা হয়।পৃথিৱীয়ে যিহেতু ২৪ ঘণ্টাত এটা আৱৰ্তন সম্পূৰ্ণ কৰে, সেয়ে প্ৰতি ১৫ ডিগ্ৰী ৰেখাংশই প্ৰায় এক ঘণ্টা সময়ৰ পাৰ্থক্য সৃষ্টি কৰে। যিমান পূৱলৈ যাব, সময় আগবাঢ়ে আৰু পশ্চিমলৈ গ’লে সময় সিমানে পিছলৈ যায়। 

সমন্বিত সাৰ্বজনীন সময় (Coordinated Universal Time – UTC)ৰ তুলনাত পৃথিৱীৰ বিভিন্ন দেশৰ সময়-মণ্ডলী। মানচিত্ৰৰ তলত দিয়া সংখ্যাবোৰে প্ৰতিটো অঞ্চল সমন্বিত সাৰ্বজনীন সময়তকৈ কিমান ঘণ্টা আগত (ঋণাত্মক চিহ্ন) বা পিছত (ধনাত্মক চিহ্ন) অৱস্থিত সেয়া দেখুৱাইছে। (উৎস)

ভাৰতীয় মান সময় (Indian Standard Time, IST) ৮২.৫ ডিগ্ৰী পূৱ ৰেখাংশৰ ওপৰত নিৰ্ধাৰিত (UTC + 5:30)। এই ৰেখাংশ উত্তৰপ্ৰদেশৰ প্ৰয়াগৰাজৰ মাজেদি গৈছে। কিন্তু ভাৰতৰ পূৱ-পশ্চিম দিশৰ বিস্তৃতি প্ৰায় ৩ হাজাৰ কিলোমিটাৰৰো অধিক। সময়-মণ্ডলীৰ হিচাপত এই পাৰ্থক্য প্ৰায় ৩০ ডিগ্ৰী ৰেখাংশ। সেইবাবেই উত্তৰ-পূবৰ নাগালেণ্ড আৰু গুজৰাটৰ সূৰ্যোদয়ৰ সময়ৰ মাজত প্ৰায় দুঘণ্টাৰ পাৰ্থক্য।তেন্তে সমগ্ৰ দেশখনে এটা মাত্ৰ সময় অনুসৰণ কৰাটো কিমান যুক্তিপূৰ্ণ? 

উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ ক্ষেত্ৰত এই প্ৰশ্নটো বহুদিনৰ পৰা উত্থাপিত হৈ আহিছে। সেই প্ৰশ্নৰ পৰাই জন্ম লৈছে উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ বাবে এক বিশেষ সময় মণ্ডলী পাটকাই সময়ৰ প্ৰস্তাৱ।পোনপ্ৰথমে পাটকাই সময়ৰ প্ৰস্তাৱ উত্থাপন কৰা ব্যক্তিগৰাকী হ'ল প্ৰসিদ্ধ অসমীয়া চলচ্চিত্ৰ নিৰ্মাতা জাহ্নু বৰুৱা।  ১৯৭৬ চনত ভাৰতীয় মহাকাশ গৱেষণা সংস্থা (ISRO) ত বিজ্ঞানীৰূপে কৰ্মৰত হৈ থকা কালতে তেওঁ এই প্ৰস্তাৱ দিছিল। ইয়াৰ সপক্ষে তেওঁ চাহ বাগান সময়ৰ উদাহৰণ দাঙি ধৰিছিল। স্থানীয় জীৱনৰ সৈতে খাপ খুৱাই ল'বলৈ ব্ৰিটিছ শাসনকালতে অসমৰ চাহ বাগিচাসমূহত এই চাহ বাগান সময় (Chai Bagan Time) ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। এই সময় ভাৰতীয় মান সময়তকৈ প্ৰায় এঘণ্টা আগবঢ়া আছিল। সেই ব্যৱস্থা ব্যৱহাৰিকভাৱে সফল হৈছিল কিন্তু এই প্ৰথা স্বাধীনতাৰ পিছত লুপ্ত হৈ পৰিল। লগতে দশকজোৰা প্ৰচেষ্টাৰ পিছতো জাহ্নু বৰুৱাৰ পাটকাই সময়ৰ প্ৰস্তাৱ এতিয়াও এক অলীক সপোন হৈয়ে ৰৈছে। 

জাহ্নু বৰুৱা; ফটো: বিষ্ণু শইকীয়া

পাটকাই সময় কেৱল জীৱনধাৰাৰ দাবী নহয়—এইটো শক্তি সংৰক্ষণ আৰু অৰ্থনৈতিক দক্ষতাৰ প্ৰশ্ন। বৰ্তমান সময় অনুসৰি ভাৰতৰ বাকী অংশত মানুহ শুই থকা সময়তেই উত্তৰ পূবত ধলফাট দিয়ে। কিন্তু ভাৰতীয় মান সময়মতে কাৰ্যালয় আৰম্ভ হয় পুৱা দহ বজাত—তেতিয়া স্থানীয় সময় অনুসাৰে প্ৰায় দুপৰ হয়গৈ।ফলত মূল্যবান প্ৰাকৃতিক পোহৰৰ সদ্ব্যৱহাৰ নহয়। আনহাতে সন্ধিয়া পাঁচ বা ছয়বজাতে আন্ধাৰ নামি আহে। ফলত বিদ্যুৎ আৰু শক্তিৰ অপচয় হয়। বহুতে আনকি উত্তৰ-পূবৰ দুৰ্বল কৰ্মসংস্কৃতিৰো গুৰিতে এই সময়ৰ পাৰ্থক্যই হ্ৰাস কৰা উৎপাদনশীলতা বা কৰ্মক্ষমতা বুলি ক'ব খোজে। 

আমাৰ অজানিতেই সময়-মণ্ডলীৰ অসমতাই স্বাস্থ্যতো প্ৰভাৱ পেলায়। কাৰণ আমাৰ দেহঘড়ী (Body Clock) সূৰ্যৰ প্ৰাকৃতিক গতিৰ সৈতে ওত:প্ৰোতভাৱে সংযোজিত। গৱেষণাই দেখুৱাইছে যে ঘড়ীৰ সময় আৰু প্ৰাকৃতিক সময়ৰ সামঞ্জস্য নাথাকিলে মানুহৰ টোপনি ভাল নহয়। উত্তৰ-পূবৰ স্থানীয় সময় ভাৰতীয় মান সময়তকৈ প্ৰায় দুঘণ্টা আগবঢ়া হ'লেও আমি ভাৰতীয় মান সময় মানি দৈনন্দিন কাম-কাজ চলাই নিওঁ। অফিচ-কাৰ্যালয় পুৱা দহ বজাত আৰম্ভ হোৱাৰ বাবে আমি যদি নবজাত ৰাতিপুৱাৰ আহাৰ খাওঁ, সেয়া প্ৰকৃততে স্থানীয় সময় অনুসাৰে প্ৰায় দুপৰ হ’বৰ হয়। তেনেদৰে নিশা দহবজাত ৰাতিৰ ভাতসাঁজ খোৱা মানে উত্তৰ-পূবত প্ৰায় মাজনিশা। এনে দীর্ঘদিনীয়া অসামঞ্জস্যতাই শাৰীৰিক আৰু মানসিক দুয়ো দিশতে হানি কৰিব পাৰে। 

জাহ্নু বৰুৱাৰ মতে ভাৰতৰ অন্য ঠাইৰ তুলনাত উত্তৰ-পূবৰ প্ৰাকৃতিক সময়ৰ দুঘণ্টা পাৰ্থক্যৰ প্ৰভাৱ সুদুৰপ্ৰসাৰী। কাৰণ প্ৰতিদিনে যদি আমি কেৱল ছঘণ্টা উৎপাদনশীল সময় পাওঁ, তেন্তে স্বাধীনতাৰ পিছৰে পৰা ভাৰতীয় মান সময় অনুসৰণ কৰাৰ ফলত উত্তৰ-পূবে উৎপাদনশীলতাৰ ক্ষেত্ৰত ইতিমধ্যে ২৫ বছৰৰো অধিক সময় হেৰুৱাইছে। তাৰ পৰিৱৰ্তে, পশ্চিম ভাৰতৰ মানুহে দিনৰ পোহৰ অধিক ফলপ্ৰসূভাৱে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে। ফলত এই অঞ্চলসমূহ অধিক উৎপাদনশীল আৰু সমৃদ্ধ হয়। এয়াও উত্তৰ-পূবৰ ক্ষেত্ৰত এক “অদৃশ্য অসমতা” নহয়নে? 

পাটকাই সময়ৰ প্ৰস্তাৱ মাজে সময়ে উত্থাপিত হৈ আহিছে যদিও এয়া এতিয়াও এক অলীক সপোন হৈ ৰৈছে।  ২০১৪ চনত অসমৰ সেইসময়ৰ মুখ্যমন্ত্ৰী তৰুণ গগৈয়ে উত্তৰ-পূবৰ বাবে পৃথক সময়-মণ্ডলীৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াইছিল। গগৈৰ সমৰ্থন জনাইছিল অৰুণাচল প্ৰদেশৰ মুখ্যমন্ত্ৰী পেমা খাণ্ডয়েও। পৰৱৰ্তী সময়ত অসমৰ বিজেপি চৰকাৰে এই বিষয়টো কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ আগত উত্থাপন কৰিছিল।কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে পৃথক সময়-মণ্ডলীৰ সম্ভাৱনা পৰ্যালোচনাৰ বাবে বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তি বিভাগ (Department of Science and Technology)ৰ নেতৃত্বত এটা অধ্যয়ন সম্পন্ন কৰিছিল। এই অধ্যয়নৰ লক্ষ্য আছিল দেশত দুটা পৃথক সময়-মণ্ডলী থাকিলে শক্তি সঞ্চয়ৰ সম্ভাৱনা কেনে সেয়া বিচাৰি কৰি চোৱা। কিন্তু এই অধ্যয়নৰ পূৰ্বেই ২০১৭ চনত গুৱাহাটী উচ্চ ন্যায়ালয়ে উত্তৰ-পূবৰ বাবে পৃথক সময়-মণ্ডলী স্থাপন কৰিবলৈ কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰক নিৰ্দেশ দিয়াৰ দাবীত দাখিল কৰা এক জনস্বাৰ্থ জড়িত আবেদন (PIL) খাৰিজ কৰে। কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে আদালতত জনায় যে ভাৰতীয় বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তি মন্ত্ৰালয়ৰ এখন উচ্চস্তৰীয় সমিতিয়ে এই বিষয়টো ইতিমধ্যে পৰ্যালোচনা কৰিছে, আৰু সমিতিয়ে সমগ্ৰ দেশত একক আৰু অভিন্ন মান সময় অব্যাহত ৰাখিবলৈ পৰামৰ্শ আগবঢ়াইছে। 

বহুতে একাধিক সময়-মণ্ডলী থাকিলে বিভ্ৰান্তি বা ৰাষ্ট্ৰীয় একতাৰ ক্ষতি হোৱাৰ আশংকা প্ৰকাশ কৰে।  কিন্তু আজিৰ এই আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ এয়া কোনো অসাধ্য পদক্ষেপ নহয়। ৰেল, বিমান আৰু প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থাত মান সময় মানি অন্য ক্ষেত্ৰত আঞ্চলিক সময় প্ৰয়োগ কৰিব পৰা যায়। ইয়াৰ প্ৰমাণ দিছে ভাৰততকৈও ভৌগোলিকভাৱে অধিক বিস্তৃত বিশ্বৰ বহু দেশে। উদাহৰণস্বৰূপে আমেৰিকাত বাৰটা আৰু ৰাছিয়াত এঘাৰটাকৈ পৃথক সময়-মণ্ডলী ব্যৱহাৰ হয়। গতিকে দেশৰ ভিন্ন অংশৰ লোকে সূৰ্যৰ প্ৰাকৃতিক সময় অনুসৰি নিজৰ দিন আৰম্ভ কৰিব পাৰে। ইয়াৰ ফলত পোহৰৰ সদ্ব্যৱহাৰ ভাল হয়, শক্তি সঞ্চয় হয় আৰু উৎপাদনশীলতাও বৃদ্ধি পায়। একাধিক সময় মণ্ডলী ব্যৱহাৰ কৰা বাবে এই দেশবোৰৰ বিমান সেৱা বা ৰাষ্ট্ৰীয় একতাৰ কোনো ঋণাত্মক প্ৰভাৱ পৰা নাই। 

সময় মণ্ডলী- ঘড়ীৰ কাঁটা আৰু সূৰ্যৰ প্ৰাকৃতিক গতি

আজি প্ৰায় এটা দশক ধৰি মই কানাডাৰ নিবাসী। মাটিকালিৰ দিশৰ পৰা ভাৰতৰ তুলনাত কানাডা তিনিগুণ বৃহৎ। এই দেশৰ পূবৰ পৰা পশ্চিমলৈ ছটা সময়-মণ্ডলী ব্যৱহাৰ হয়। তাৰোপৰি ইয়াৰ গ্ৰীষ্মকালত দিন দীঘলীয়া (সোতৰ ঘণ্টা পৰ্যন্ত) আৰু শীতকালত দিন অতি চুটি। সেয়ে প্ৰতিবছৰে বসন্ত আহিলেই কানাডাত ঘড়ী আগুৱাই দিয়া হয়, আৰু শৰৎ কালত পুনৰ পিছুৱাই অনা হয়। এই ব্যৱস্থাক কোৱা হয় Daylight Saving Time (DST)। DSTৰ ফলত সন্ধিয়া বেছি পোহৰ পোৱা যায়, মানুহে বাহিৰৰ কাম, খেলা-ধূলা, সামাজিক জীৱন উপভোগ কৰিব পাৰে। বিদ্যুৎ ব্যৱহাৰ অলপ হ’লেও কমে। গতিকে বছৰত দুবাৰ ঘড়ীৰ কাঁটা এঘণ্টা সলাই দি অনুভৱ কৰোঁ, সময় ব্যৱস্থা কঠোৰ হ’ব নালাগে। অঞ্চলভিত্তিক প্ৰয়োজন অনুসৰি সেয়া সলনি হ’ব পাৰে। সলনি কৰা টান আমাৰ কৌটিকলীয়া ধ্যান ধাৰণাবোৰহে।

পাটকাই পৰ্বতমালাৰ ফাকিম গাঁৱত এতিয়াও ঘড়ীৰ কাঁটাৰ সলনি সূৰ্যক প্ৰদক্ষিণ কৰি আৱৰ্তিত হয় দৈনন্দিন জীৱন। কিন্তু উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ অন্য বহু ঠাইৰ  দৈনন্দিন জীৱনৰ গুণগত মান ভাৰতীয় মান সময়ৰ ওপৰতে নিৰ্ভৰশীল। পাটকাই সময় কোনো আঞ্চলিক আবেগৰ ফল নহয়। এয়া এক ভৌগোলিক বাস্তৱ, বৈজ্ঞানিক আৰু ন্যায়সংগত দাবী।গতিকে পাটকাই সময় সম্ভৱ হয়নে নহয় সেয়া প্ৰশ্ন হৈ ৰোৱা নাই। মূল প্ৰশ্নটো হ’ল—অতবছৰে চলি অহা এই সময় বৈষম্য আৰু কিমান দিনলৈ উপেক্ষিত হৈ ৰ’ব? ভাৰতত কেতিয়ালৈ আধুনিক সময় বোধৰ উন্মেষ হ’ব? 

Sunday, 22 February 2026

সূৰ্যোদয়ৰ দেশ জাপানত (অন্তিম খণ্ড)

পূৰ্বৰ খণ্ডত-

বিদায় বেলাৰ মায়া

জাপানত আমাৰ অন্তিম দিন। এই দেশৰ অপূৰ্ব ৰূপ আৰু অভিজ্ঞতা বুটলি হৃদয় ভৰি আহিছে, কিন্তু সময়ৰ টনাটনিয়ে যেন মন সেমেকায়ো আনিছে। সেই মিশ্ৰিত আবেগেৰে জাপানৰ শেষ দিনটোত টকিঅ'ৰ পৰা উপসাগৰৰ দিশে ওলালোঁ- বিদায় বেলাত জাপানৰ অন্য এক অপৰূপ প্ৰতিচ্ছৱি চোৱাৰ হেঁপাহেৰে, এই দেশৰ মায়াময় ৰং-ৰূপ সোঁৱৰণিৰ মায়াজালেৰে সামৰি লোৱাৰ আশাৰে।

টকিঅ'ৰ পূব আৰু পশ্চিম দিশৰ ভূখণ্ড পৃথক কৰি ৰাখিছে টকিঅ' উপসাগৰে। আমাৰ হোটেল পশ্চিমৰ কিনশ্বিচ্চ' (Kinshicho) নামৰ এলেকাত। পূবদিশে যাবলৈ দুটা বাট- উপসাগৰৰ পাৰে পাৰে ট্ৰেইনেৰে নাইবা ফেৰীৰে পোনে পোনে সেই উপসাগৰ পাৰ হৈ। সিপাৰে আমাৰ গন্তব্যস্থান ন'ক'গিৰিয়ামা। ন'ক'গিৰি নামৰ এক সেউজ পৰ্বত, সাগৰ আৰু সেউজীয়াৰ অপূৰ্ব দৃশ্য আৰু জাপানৰ সৰ্ববৃহৎ বুদ্ধ মূৰ্তি- সকলো মিলি ন'ক'গিৰিয়ামাই যেন আমাক ৰিঙিয়াই মাতিলে। 

টকিঅ' উপসাগৰ পাৰ হৈ ন'ক'গিৰিয়ামালৈ বাট

টকিঅ'ৰ কিনশ্বিচ্চ' ষ্টেচনৰ পৰা আমাৰ প্ৰথম ট্ৰেইন য়'ক'হামালৈ। আকাশত সেই পুৱা থোপাথোপে ডাৱৰৰ ফুল। মাজে মাজে সুযোগ বুজি আকাশৰ নীলাই এভুমুকি মাৰিছে। কাইলৰ দুচকু মন্ত্ৰমুগ্ধৰ দৰে থমকি ৰৈছে ট্ৰেইনৰ ডিজিটেল স্ক্ৰীণত। তাত ইটোৰ পিছত সিটোকৈ নানা জাপানী বিজ্ঞাপনৰ অহা-যোৱা চলিছে। হঠাৎ জাপানী কথা আৰু আখৰেৰে ওলোৱা মাৰিঅ' কাৰ্টৰ বিজ্ঞাপন দেখি তাৰ চকু-মুখ চমকি উঠিছে। মই পিছে খিৰিকীৰ কাষত বহি বাহিৰলৈ চাই গ'লোঁ খিৰিকীৰ সিপাৰৰ পৃথিৱীখনলৈ। ট্ৰেইনৰ গতিৰ লগে লগে মোৰ দুচকুৰ সন্মুখেৰে খৰকৈ সলনি হ'ল সেই পৃথিৱীৰ প্ৰতিৰূপ। আকাশলংঘী অট্টালিকাৰ ঠাইত ধৰা দিলে সৰু সৰু গাঁও, কংক্ৰিটৰ ঠাইত সেউজ পথাৰ, আৰু গাড়ী-মটৰৰ সলনি বাটৰ কাষৰ য়ুজু টেঙাৰ গছ আৰু বনছাই কৰা ফুলনি। মহানাগৰিক জাপানৰ ঠাইত চহা জাপানৰ সেই সৰল জীৱন্ত প্ৰতিচ্ছৱিয়ে সমগ্ৰ বাটছোৱা মোক আছন্ন কৰি ৰাখিলে।

তিনিখন ট্ৰেইন সলাই প্ৰায় দুঘণ্টাৰ যাত্ৰাৰ শেষত আমি কুৰিহামা টকিঅ'-ৱান বন্দৰ পালোঁগৈ। সেই ফেৰী টাৰ্মিনেল তেতিয়া নিজান। কাউণ্টাৰত জাপানী কৰ্মচাৰীগৰাকীয়ে জনালে, ফেৰী এৰিবলৈ তেতিয়াও এঘণ্টা সময় আছে। গতিকে ঠিক কৰিলোঁ, ইয়াতে দুপৰীয়াৰ সাজ খাই লোৱা যাওক। ওচৰতে সাগৰীয় খাদ্যৰ এখন ৰেস্তোৰাঁ চকুত পৰিল। নাম ৰিয়'ছি ৰ'ৰি য়'ক'ছুকা। আহল-বহল ৰেস্তোৰাঁ। দেখাত অফিচৰ চাকৰিয়ালৰ টিফিন খোৱা মেচ যেনহে ভাৱ হয়। সেইসময়ত আমাৰ বাহিৰে কেৱল দুগৰাকীহে অন্য গ্ৰাহক দেখা পালোঁ। আমি বহাৰ লগে লগে এগৰাকী আদহীয়া জাপানী মহিলাই মেন্যু দি গ'ল। জাপানী আখৰেৰে লিখা খাদ্যৰ নামবোৰ দুয়ো একো বুজি নাপালোঁ। সেয়ে ছৱি চাই অনুমানতে অৰ্ডাৰ কৰিলোঁ।

সাগৰীয় মাছৰ চাছিমি

খন্তেক পিছতে ট্ৰেত ভাগে ভাগে সজাই কেইবাবিধো খাদ্য আমাৰ সন্মুখত দিলেহি। মূল বাতিটোত ভাতৰ ওপৰত এখিলা সেউজীয়া পাত, তাৰ ওপৰত কেইবাবিধো মাছৰ টুকুৰা তৰপে তৰপে সজাই দিছে। মাছৰ টুকুৰাখিনি সম্পূৰ্ণ কেঁচা- জাপানী চাছিমি আৰ্হিৰ। বৰ তৃপ্তিৰে সেই সতেজ মাছ আৰু ভাতৰ সোৱাদ ল'লোঁ। বিশ্বাসেই নহ'ল যে জাপানলৈ অহাৰ অগলৈকে কেঁচা মাছ মুখত দিয়াৰ কথা ভাৱিবকে পৰা নাছিলোঁ! 

ইতিমধ্যে ফেৰীৰ সময় হ'বৰ হৈছে। ফেৰী নামতহে, আচলতে দেখাত এখন বিশাল জাহাজৰ দৰে তিনিখলপীয়া। অন্য যাত্ৰীৰ সৈতে আমিও শাৰী পাতি ফেৰীত উঠিলোঁগৈ। প্ৰতিটো মহলাতে শাৰী শাৰী আসন। তাৰ চাৰিওকাষে কাঁচৰ আহল-বহল খিৰিকী। যাতে যাত্ৰীয়ে ভিতৰত বহিও সাগৰীয় যাত্ৰা উপভোগ কৰিব পাৰে। দেখা পালোঁ, মূল মহলাত এখন ৰেস্তোৰাঁ আৰু বাৰ। লগতে কেইবাটাও ভেণ্ডিং মেচিন। কাইল আৰু মই পিছে তাত নৰৈ পোনেই একেবাৰে ওপৰৰ ডেকত থিয় দিলোঁগৈ।

ফেৰীৰ লগে লগে অহা গাল চৰাই

টকিঅ' উপসাগৰৰ নীলিম পানীত ঢৌ তুলি ফেৰীখন চলিবলৈ ধৰিলে। কুৰিহামাৰ অৰণ্য, ঘৰ-দুৱাৰ লাহে লাহে ধূসৰ হৈ আহিল। ফেৰীৰ এমূৰে জাপানৰ শুভ্ৰ পতাকাৰ ৰঙা বৃত্তটো বতাহত থৰ থৰকৈ কঁপি গ'ল। সেইফালে চাই থাকোঁতেই মোৰ চকুত পৰিল, আমাৰ পিছে পিছে চোন এজাক গাল চৰাই। ফেৰীৰ অশান্ত ঢৌত দিশহাৰা হৈ পৰা মাছৰ সন্ধানত সিহঁত উৰি আহিছে। গাল চৰাইৰ পিছে পিছে দুটা চিলনীও। সিহঁতৰ খেলা ওচৰৰ পৰা চাবলৈকে কাইল আৰু মই ফেৰীৰ শেষ বিন্দুটোত থিয় দিলোঁগৈ। আমালৈ কোনো কেৰেপ নকৰি গাল চৰাইৰ জাকটো কাষে কাষে উৰি থাকিল। মাজতে একোবাৰ ওচৰেদি চোঁ মৰি গ'ল চিলনীজনীয়ে। অপলক নেত্ৰে আমি দুয়ো সমগ্ৰ বাটছোৱা প্ৰকৃতিৰ সেই অপূৰ্ব খেলা চাই গ'লোঁ। 

প্ৰায় আধাঘণ্টাৰ সাগৰীয় যাত্ৰাৰ অন্তত সিপাৰে কানায়া ফেৰী টাৰ্মিনেল পালোঁগৈ। এফালে সেউজীয়া পাহাৰ আৰু আনফালে টকিঅ’ উপসাগৰৰ নীলা পানীৰে আৱৰা কণমানি সাগৰীয় টাউন কানায়া। তাৰ পৰাই ন'ক'গিৰি পৰ্বত চকুত পৰিল। সুউচ্চ শিলাময় পৰ্বতটোৰ শিখৰৰ আকৃতি কৰতৰ দাঁতৰ দৰে ওখ চাপৰ। সেইবাবেই হেনো এই পৰ্বতৰ নাম “ন'ক'গিৰি”- জাপানী ভাষাত যাৰ অৰ্থ কৰত (saw)। 

কানায়া টাউনৰ পৰা ন'ক'গিৰি পৰ্বতৰ দৃশ্য

কানায়াৰ সৰু পকী বাটটোৰে বিছমিনিট মান খোজ দি ন'ক'গিৰিয়ামা ৰ'পৱেৰ ষ্টেচন পালোঁগৈ। ন'ক'গিৰিৰ শিখৰলৈ দুটা বাট- কে'বল কাৰেৰে পোনে পোনে বা পাহাৰৰ বুকুৰে বগাই ওপৰলৈ উঠিব পাৰি। সময় আৰু শক্তিলৈ চাই আমি কেব'ল কাৰেৰে যোৱাটোকে ঠিক কৰিলোঁ। স্বচ্ছ কেব'ল কাৰত আমাৰ সৈতে অন্য পাঁচজন যাত্ৰী লৈ কাৰখন ধীৰে ধীৰে ওপৰলৈ উঠিল। তলৰ নীল সাগৰখন বহল হৈ গৈ থাকিল, নাওবোৰ খেলনাৰ দৰে নীলিম পানীত দুলি থকা যেন দেখা গ'ল। কানায়া টাউনৰ সৰু সৰু ঘৰ, ঠেক বাট-পথ আৰু বন্দৰৰ নাও সকলো মিলি এক ৰঙীন মানচিত্ৰৰ দৰে অনুভৱ হ'ল। 

কেব'ল কাৰৰ পৰা কানায়া টাউন আৰু টকিঅ' উপকূল

ৰাকান মূৰ্তিৰ শাৰী

ন'ক'গিৰি পৰ্বতৰ শিখৰৰ পাই কিছুপৰ নীলিম সাগৰ আৰু সেউজ অৰণ্যৰ ৰূপ উপভোগ কৰিলোঁ। এটা সময়ত আমি তললৈ খোজ দিলোঁ। শিলৰ চিৰিৰে যিমানেই বগালোঁ, উপলব্ধি কৰিলোঁ যে এই ঠাই আমি ভবাতকৈ বহু প্ৰাচীন, বহু বিশাল। 

বাটত অৰণ্যৰ মাজৰ চিৰিৰে ওপৰলৈ পাহাৰ বগোৱা বহু পৰ্যটকৰ সৈতে দেখা হ'ল। সকলোৰে পৰিশ্ৰান্ত চকু-মুখ কিন্তু তাৰ লগতে যেন এক অবুজ পৰিতৃপ্তিৰ চিকমিকনি। এঠাইত বিশালকায় পুৰুষ এজনৰ ককাঁলৰ টাঙলি টানি আগে আগে যোৱা পত্নীগৰাকীলৈ চাই মই হাঁহি পেলালোঁ। পাহাৰ বগাই আদহীয়া পুৰুষজনৰ ফোঁপনি উঠিছে- কোনোমতে ভৰিৰ খোজ আগবঢ়াইছে। পত্নীয়ে মিচিক-মাচাককৈ হাঁহি তেওঁক আগলৈ টনাৰ চেষ্টা কৰিছে। সেই প্ৰচেষ্টা নিস্ফল বুলি জনা স্বত্বেও যেন সেই পৰ্বটোৱে তেওঁক ভীষণ আমোদ দিছে!

'তলৰ পৰা বগাই আহি শিখৰ পাবলৈ বহুত কষ্ট, যি দেখিছোঁ!' কাইলে তেওঁলোকলৈ চাই ক'লে।

ৰেলিঙত ধৰি খুপি খুপি থিয় চিৰিয়েদি নামি মোৰো একেই উপলব্ধি হ'ল। অন্তত: ওপৰলৈ বগোৱাতকৈ তললৈ নামিবলৈ কিছু সহজ!

লাহে লাহে ন'ক'গিৰিৰ শিলাময় বুকুৰ চিৰিবোৰ মসৃণ হৈ আহিল। চাইনব'ৰ্ড দেখি গম পালোঁ, সেইখিনিৰ পৰা নিহ'ঞ্জি মন্দিৰ (Nihon-ji Temple)ৰ চৌহদ- জাপানৰ আটাইতকৈ পুৰণি বৌদ্ধ মন্দিৰসমূহৰ ভিতৰত এটা এই মন্দিৰ। কেকুঁৰিটো ঘুৰিয়েই দেখা পালোঁ, পৰ্বতৰ কাষেৰে এখন শিলৰ দ্বাৰ। সেইখিনিতে ন'ক'গিৰিৰ বুকুত এটা শিলৰ গুহা। গুহাৰ সন্মুখত অলেখ-অসংখ্য শিলৰ বুদ্ধ মূৰ্তি। প্ৰত্যেকৰে মুখত বিভিন্ন ধৰণৰ অভিব্যক্তি। কাৰোৱাৰ মুখত হাঁহি, কাৰোৱাৰ শোকাভিভূত চকু-মুখ। এই মূৰ্তিবোৰক হেনো ৰাকান অৰ্হৎ মূৰ্তি বুলি কয়।  কিছুমান মূৰ্তিৰ মূৰ নাই, কিছুমানৰ আকৌ বাহু ভঙা।  ১৮০০ৰ দশকৰ শেষভাগত হোৱা বৌদ্ধবিৰোধী আন্দোলনৰ সময়ত এই মূৰ্তিসমূহ বিনষ্ট কৰাৰ অপচেষ্টপ্ৰ চিন সেয়া। এতিয়া সেইদৰেই থিয় দি ৰোৱা অলেখ-অসংখ্য বুদ্ধ মূৰ্তিবোৰ এক নিঃশব্দ প্ৰতিবাদৰ মিছিল যেন ভাৱ হ'ল। 

নিহ'ঞ্জি মন্দিৰৰ ৰাকান বুদ্ধ মূৰ্তিৰ মিছিল

চিকিৎসাৰ বুদ্ধ দাইবুটছু

নিহ'ঞ্জি মন্দিৰৰ এটা ঠেক বাটেৰে কিছু দূৰ আগবাঢ়ি গৈ পাহাৰৰ নামনিত এখন আহল-বহল ঠাই। সেইখিনি পায়ে বিস্ময়ত মই প্ৰায় চিঞৰি উঠাদি উঠিলোঁ। কাইল ব্যস্ত হৈ আছিল বাটৰ কাষৰ কণমানি জলপ্ৰপাত এটাৰ ফটো লোৱাত। মোৰ চিঞৰ শুনি সিও আগবাঢ়ি আহিল। তেতিয়ালৈ মই সেইদিশে প্ৰায় দৌৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলোঁ। মোৰ পিছে পিছে কাইলৰো দৌৰ।

এক বিশালকায় শিলৰ বুদ্ধ মূৰ্তিৰ সন্মুখত থিয় দি মই থৰ হৈ ৰ'লোঁ।পাহাৰৰ নামনিৰ পৰা শিখৰলৈকে শিলত খোদিত কৰা ত্ৰিছ মিটাৰ উচ্চতাৰ সেই মূৰ্তি। চাৰিওফালে সেউজীয়া গছ-গছনিৰে আৱৰি প্ৰকৃতিৰ এক অংশ কৰি তুলিছে। তাৰ মাজত দুচকু মুদি ধ্যানমগ্ন বুদ্ধ। হাতত এটা সৰু ঔষধৰ পাত্ৰ। মূৰ্তিটোৰ সন্মুখত এখন ছালিৰ তলত ৰছীৰে ওলোমাই থোৱা এক প্ৰকাণ্ড ঘণ্টা। ন'ক'গিৰিৰ সেউজীয়াৰ মাজত সেই মূৰ্তিয়ে যেন সমগ্ৰ পৰিৱৱেশটোতে কিবা এক অলৌকিকতা সানি দিছে। 

জাপানৰ সৰ্ববৃহৎ বুদ্ধৰ সন্মুখত আমি
'এয়াই তেনে দাইবুটছু (Daibutsu)- চিকিৎসাৰ বুদ্ধ! জাপানৰ সৰ্ববৃহৎ বুদ্ধ মূৰ্তি।' মোৰ কাষত থিয় দি বিস্ময়বিহ্বল মাতেৰে কাইলে ক'লে।

মোৰ যেন ভৰিৰ পৰা মূৰলৈ এক শিহৰণ জাগি আহিল। সেই বিশালতা আৰু প্ৰশান্তিৰ সন্মুখত মোৰ সকলো অস্থিৰতা-চিন্তা-ভাৱনা থমকি ৰোৱা যেন ভাৱ হ'ল। জাপানৰ বহুতো অপৰূপ অভিজ্ঞতা হৈছে- কিন্তু এই বুদ্ধৰ সন্মুখত সোশৰীৰে থিয় দিয়াৰ অভিজ্ঞতাই মোক অন্য এক পৃথিৱীলৈ লৈ যোৱা যেন ভাৱ হ'ল। যেন এক অবাৰ্চীন অবিশ্বাস্য সৌভাগ্যইহে এই বুদ্ধৰ ওচৰলৈ আমাক টানি আনিলে।বেছ কিছুপৰ আমি সেই মূৰ্তিৰ সন্মুখত বহি ৰ'লোঁ। 

কৰুণাৰ বৌদ্ধ দেৱী

নিহ'ঞ্জি মন্দিৰৰ অন্য এটা কোণত চকুত পৰিল সুউচ্চ কংক্ৰিটৰ দেৱাল। এই পৰ্বতৰ এক অংশ অতীজত শিলৰ খনি হিচাপে ব্যৱহৃত হৈছিল। সেউজীয়া অৰণ্যই সেই ইতিহাস প্ৰায় ঢাকি পেলাইছে কিন্তু ওখ শিলৰ দেৱালবোৰ এতিয়াও থিয় দি আছে। সেইদিশতে এটা কোণ ঘূৰি চকুত পৰিল অন্য এক বিশালকায় বুদ্ধ মূৰ্তি।

নিহ'ঞ্জি মন্দিৰৰ কৰুণাৰ বৌদ্ধ দেৱী
লগত লৈ ফুৰা কাগজৰ মানচিত্ৰখন চাই কাইলে ক'লে,

'এয়া হ্য়াকু-ছাকু কানন- নিহ'ঞ্জি মন্দিৰৰ কৰুণাৰ বৌদ্ধ দেৱী।' 

প্ৰকৃতি আৰু ধৰ্মৰ মিলনৰ এক শক্তিশালী প্ৰতীক ৰূপে শিলৰ দেৱালত খোদিত হৈ আছে সেই বৌদ্ধ দেৱী। এই মূৰ্তিটো ১৯৬০ৰ দশকত পুৰণি পাথৰখনিৰ অৱশিষ্টৰ ওপৰত খোদিত কৰা হৈছিল। দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ নিহত ভুক্তভোগীসকলৰ স্মৃতিত মূৰ্তিটো প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল হেনো। 

সেইখিনিতে অলপ আগবাঢ়ি গৈ এইবাৰ দেখা পালোঁ ন'ক'গিৰিৰ অন্য এক আকৰ্ষণ “জিগোকু ন'জ'কি” — অৰ্থাৎ “নৰকৰ দৃশ্য”। কংক্ৰিটৰ বেঁৰাৰ পৰা তললৈ চালে সঁচাকৈয়ে তলৰ গভীৰ খাদ নৰক যেন দেখায়। সেইখিনিত এটা ডাঙৰ দল। হাতে হাতে অত্যাধুনিক কেমেৰা। গম পালোঁ, জাপানী টি ভি চেনেল এটাই নৰকৰ দৃশ্যৰ ফিল্মিং কৰি আছে। তেওঁলোকক আমনি নিদিবলৈকে আমি দুয়ো তাৰ পৰা ওলাই উভতনিৰ বাটত খোজ দিলোঁ।

তললৈ বগোৱাৰ বাট নিজম- চিৰিবোৰো অসমান, কোনো কোনো ঠাইত চিৰিৰ চিন-মোকামেই নাই। ভাৱ হয় যেন বহু যুগ ধৰি সেই বাটত কাৰো খোজ পৰা নাই। চিৰসেউজীয়া চিডাৰ গছ আৰু বাঁহপাতৰ ছাঁ-পোহৰৰ খেলাৰ মাজেৰে আমি খুপি খুপি তললৈ খোজ দিলোঁ। আমাৰ খোজ পৰি শুকান পাতৰ মচমচ শব্দ, গছৰ আঁৰৰ পৰা চৰাইৰ কিচিৰ মিচিৰ মাত, সৰু-ডাঙৰ শিলবোৰৰ নিস্তব্ধ স্থিতি সকলো মিলি যেন মন্ত্ৰমুগ্ধ কৰি ৰাখিলে আমাক। 

ন'ক'গিৰিৰ নৰকৰ দৃশ্য

এনেতে মোৰ সোঁহাতে বাঁহপাতৰ খচখচ শব্দ শুনি মই থমকি ৰ'লোঁ। মোৰ পিছে পিছে আহি থকা কাইল কোনোমতেহে উজুটি নোখোৱাকৈ ৰ'লহি। আমাৰ দুয়োৰে সন্মুখৰ বাটত সেইদিশৰ পৰা  ওলাই আহিল এটা হৰিণ। আমাৰ অসমত দেখা পোৱা ফুটুকী হৰিণতকৈ কিছু ডাঙৰ আৰু নিমজ গা, কিন্তু একেই গভীৰ দুচকু, সতৰ্ক থিয় কাণ। হৰিণাটোৱে এপলক আমাৰ ফালে চালে। আৰু ঘপকৈ সম্বিত অহাৰ দৰে দৌৰি অৰণ্যৰ জোপোহাৰ মাজত লুকাই পৰিল।

'জাপানৰ ছিকা হৰিণ (Sika deer) সেয়া!'

ফুচফুচাই কাইলক ক'লোঁ। সি আগবাঢ়ি গৈ হৰিণাটোনো কেনি লুকাল চোৱাৰ চেষ্টা কৰিলে।

মই তাতে থমকি ৰ'লোঁ। এটা অপূৰ্ব সুখ আৰু সন্তুষ্টিয়ে মোক আৱৰি পেলালে।

'বহুত ধন্যবাদ, জাপান! এই সমগ্ৰ যাত্ৰা কেনে মায়াময়! আজি তাৰেই কেনে এক বিস্ময়কৰ সামৰণি!

মনতে সেয়া কৈ দুচকু মুদি দিলোঁ। বুকুলৈ উজাই আহিল সুখ আৰু কৃতজ্ঞতাৰ ঢৌ। সেই মুহূৰ্তটো, চৌদিশৰ পৰিৱেশটো এটা দীঘল উশাহেৰে হৃদয়ত সামৰি ল’লোঁ, চিৰদিনৰ বাবে এক অবিস্মৰণীয় সোঁৱৰণি হিচাপে।

ন'ক'গিৰিৰ শিলৰ চিৰি আৰু অৰণ্য


Friday, 13 February 2026

সূৰ্যোদয়ৰ দেশ জাপানত (১৪)

পূৰ্বৰ খণ্ডত-

অপৰূপ চেঞ্চ'জি মন্দিৰ

টকিঅ'ৰ এটা গোমা ৰাতিপুৱা। ঘন ডাৱৰৰ আচল এখনে সমগ্ৰ মহানগৰীখন ঢাকি ৰাখিছে। কাইল আৰু মই সেই বোৱাৰী পুৱাতে বাছেৰে আছাকুছা অঞ্চল পালোঁগৈ। কাইল ইতিমধ্যে সম্পূৰ্ণ সুস্থ হৈ উঠিছে। কিন্তু জাপানত আমাৰ সময়ো কমি আহিছে। সেয়ে শেষৰ দুটা দিনত যি পাৰোঁ চাওঁ বুলিয়ে এই পুৱাতে ভৰি দিলোঁগৈ চেঞ্চ'জি মন্দিৰত।

টকিঅ'ৰ চেঞ্চ'জি মন্দিৰ আৰু নাকামিছে ষ্ট্ৰীট

টকিঅ'ৰ আটাইতকৈ প্ৰাচীন আৰু জনপ্ৰিয় বৌদ্ধ মন্দিৰ এয়া।মন্দিৰৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ পাৰ হৈ এটা মসৃণ আৰু সুসজ্জিত পথ। পথটোৰ নাম নাকামিছে ষ্ট্ৰীট।গম পালোঁ, এই পথ হেনো এশ বছৰতকৈও অধিক পুৰণি। পথৰ দুয়োকাষে সৰু সৰু দোকানত জাপানী মিঠাই, হস্তশিল্প আৰু স্মাৰক সামগ্ৰী। পুৱা আঠ বাজিছেহে বাবে বহুতো দোকান খুলিবলৈ আৰম্ভ কৰিছেহে। কিন্তু মন্দিৰ প্ৰাংগনত ইতিমধ্যে মানুহৰ সোঁত আৰম্ভ হৈছে। সেয়ে আমি পোনেই মন্দিৰলৈকে গ'লোঁ।

মূল মন্দিৰটোত অপৰূপ কাঠৰ স্থাপত্য- ৰঙা খুঁটাৰ মাজে মাজে শুভ্ৰ দেৱাল। দুৱাৰৰ দুফালে দুটা বিশাল সোণালী লণ্ঠান। সোঁমাজৰ ৰঙা প্ৰকাণ্ড লণ্ঠনটোত জাপানী আখৰ। তাৰ তলেৰে আগবাঢ়ি গৈ দেৱীমূৰ্তি দৰ্শন কৰি ধূপ এডাল লগালোঁ। জনশ্ৰুতি অনুসৰি, ৬২৮ খ্ৰীষ্টাব্দত দুজন মাছমৰীয়াই টকিঅ'ৰ ওচৰৰ সুমিদা নদীত অকস্মাৎ এই কানন দেৱীৰ মূৰ্তি উদ্ধাৰ কৰিছিল হেনো। সেই মূৰ্তি আনি বেদীত প্ৰতিষ্ঠা কৰিয়ে এই মন্দিৰ স্থাপিত হয়। 

চেঞ্চ'জি মন্দিৰৰ পেগোডাৰ সন্মুখত আমি

মন্দিৰৰ চাৰিওকাষে কেইবাঠাইতো ধূপ লগোৱাৰ ব্যৱস্থা কৰি দিয়া হৈছে। আমাৰ মন্দিৰবোৰৰ দৰেই। চকুত পৰিল তাত ধূপ জ্বলাই বহু লোকে দুয়ো হাতেৰে আলফুলে ধূপৰ ধোৱাঁ নিজৰ মুখৰ ফালে ঠেলি দিছে। তাৰপিছত দুচকু মুদি সেই ধোৱাঁৰ পৰশ চকুৱে-মুখে সানি লৈছে। জাপানীসকলৰ বিশ্বাস যে এই পৰম্পৰাই সুস্বাস্থ্য আৰু সৌভাগ্য আনে। সেয়ে আমি দুয়ো তেওঁলোকক অনুসৰণ কৰিলোঁ। আমাৰ সকলোৰে প্ৰাৰ্থনা আৰু মন্দিৰৰ টিলিঙাৰ সুৰৰ মাজেৰে ধূপৰ ধোঁৱাই গতি ল'লে গোমা আকাশখনলৈ বুলি।

মন্দিৰ চৌহদত বাওঁকাষে এটা পাঁচ-মহলাৰ ওখ কাঠৰ পেগোডা। পেগোডাৰ গাত গাঢ় ৰঙা আৰু শুকুলা ৰঙৰ কাৰুকাৰ্য।পেগোডাৰ এই পাঁচটা স্তৰ হেনো প্ৰকৃতিৰ পাঁচ উপাদান মাটি, পানী, অগ্নি, বায়ু আৰু আকাশৰ প্ৰতীক। একেবাৰে ওপৰ মহলাৰ পৰা আকাশলৈ মূৰ তুলি আছে এটা সোণালী স্তম্ভই। পেগোডাৰ সন্মুখত থিয় দি বেছ কিছুপৰ সেই ৰূপ উপভোগ কৰিলোঁ। ভাৱ হ'ল যেন সেয়া এক পহৰাদাৰ —যি যুগ যুগ ধৰি এই মন্দিৰ ৰক্ষা কৰি আছে। এই পেগোডা যেন কেৱল এক স্থাপত্য নহয়, প্ৰাচীন জাপানৰ আত্মাৰ এক প্ৰতিচ্ছবি। টিলিঙাৰ শব্দ, ধূপৰ মিঠা গোন্ধ, অলেখ ভক্তৰ প্ৰাৰ্থনা মিলি এই চেঞ্চ'জি মন্দিৰ যেন আকাশৰ বুকুত জাপানৰ ইতিহাসে আঁকি থোৱা এক নীৰৱ কবিতা! প্ৰশান্তিময় হৃদয় এখন লৈ মন্দিৰৰ পৰা ওলালোঁ।

ছুম' খেলৰ আমেজ 

টকিঅ'ৰ আছাকুছা অঞ্চলতে থকা অন্য এক জাপানী পৰম্পৰাৰ সোৱাদ ল'বলৈ এইবাৰ আমি আছাকুছা ছুম' ক্লাবত থিয় দিলোঁগৈ। দুৱাৰমুখতে এগৰাকী কৰ্মচাৰীয়ে আদৰিলে।

'আহক আহক, অনুষ্ঠান আৰম্ভ হ'বলৈ এতিয়াও সময় আছে। গতিকে লাহে-ধীৰে সাজু হ'ব পাৰিব।'

তেওঁ আমাক পোনেই অনুষ্ঠান হ'ব লগীয়া আহল-বহল হলঘৰটোলৈ আগবঢ়াই নিলে। হলঘৰটোৰ সোঁমাজত মঞ্চ- দুয়োফালে গেলেৰীৰ দৰে শাৰী শাৰীকৈ কাঠৰ চকী-টেবুলেৰে দৰ্শক বহাৰ ব্যৱস্থা। ইতিমধ্যে বেছিভাগ দৰ্শক আহি বহিছে- বহুতেই খোৱাত ব্যস্ত। আমি বহাৰ লগে লগে এগৰাকী ৱেইট্ৰেছ আহি কেইবাবিধো খাদ্য আমাৰ সন্মুখৰ টেবুলত থ'লেহি। টেবুলত দুয়োৰে বাবে সুকীয়াকৈ থকা ষ্ট'ভ দুটাও অন কৰি দিলে।

'আমাৰ খাদ্য আনলিমিটেড। যিমান মন যায় অৰ্ডাৰ কৰিব পাৰে!'

তেওঁ ইংৰাজীতে ক'লে।

মুহূৰ্ততে আমাৰ ষ্ট'ভত শাক-পাচলি আৰু মাংসৰ সৈতে চুপ উতলিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে। ভাৱ হ'ল যেন পলকতে দুয়ো সোমাই পৰিলোঁ অন্য এক পৃথিৱীত!

আছাকুছা ছ্যুম' ক্লাবত জাপানী খাদ্য
 
প্ৰথমেই মঞ্চলৈ আহিল অনুষ্ঠানটোৰ হ'ষ্ট বা এম চি ৰিক। দেখাত তেওঁক জাপানৰ স্থানীয় লোক যেন নালাগে। সলসলীয়া ইংৰাজীৰে তেওঁ সকলো দৰ্শকক আদৰণি জনালে। তাৰপিছত ক'লে,
'আজি আপোনালোকে ছুম' খেলৰ ইতিহাস, কৌশল সকলো জনাৰ উপৰিও এখন ছুম' খেল চোৱাৰ সুবিধা পাব। লগতে আপোনালোকৰ সন্মুখত আজি পৰিৱেশন কৰা হৈছে ছুম' খেলুৱৈৰ পৰম্পৰাগত খাদ্য-চাংক' নাবে (Chanko Nabe)। তেওঁলোকৰ শক্তিৰ মূল উৎস সেয়া। আশা কৰিছোঁ, সেয়া খাই উঠি আপোনালোকেও এই ছুম'বিদ সকলৰ দৰেই শাৰীৰিক আৰু মানসিক শক্তি পাব। কাৰণ আজি আমি অপোনালোককো খেলত যোগদান কৰিবলৈ সুবিধা দিম!'

টকিঅ'ত গেইছা নৃত্য
ৰিক'ৰ কথাত দৰ্শকৰ মাজৰ পৰা সুহুৰি ওলাল। তেওঁ হাঁহি হাঁহি ক'লে,
'পিছে খেল আৰম্ভ হোৱাৰ আগতে এটা সুন্দৰ গেইছা নৃত্য উপভোগ কৰি লওঁ আহক।'

লগে লগে পৰম্পৰাগত বাদ্যযন্ত্ৰ ছামিছেনৰ শব্দ ভাঁহি আহিল। গীতৰ সুৰে সুৰে অপৰূপ ভংগীমাৰে  কিম'ন' পৰিহিতা এগৰাকী গেইছাই নাচিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে। গেইছা নৃত্য চোৱাৰ এয়া প্ৰথম অভিজ্ঞতা মোৰ। ভাৱ হ'ল যেন হাতৰ লয়লাস ভংগী, মুখৰ ভাৱ আৰু ধীৰ গতিৰে এই নৃত্য অতি সুক্ষ্ম আৰু পৰিমিত।

দৰ্শকৰ বিপুল হাত-চাপৰিৰ মাজেৰে গেইছা গৰাকীয়ে নৃত্য সামৰিলে। কাইলে আকৌ খাদ্য অৰ্ডাৰ কৰিলে। ধোঁৱাই থকা চুপ, শাক-পাচলি, মাংসৰ অপূৰ্ব সোৱাদ আওকাণ কৰাই যেন মস্কিল হ'ল। ৰিক আগবাঢ়ি আহি ছুম'ৰ ইতিহাসৰ বিষয়ে কিছু কথা ক'লে। জাপানত আজিৰ পৰা প্ৰায় ১৫০০ বছৰৰো আগতে ছুম'ৰ আৰম্ভণি হৈছিল। প্ৰথমে ছুম' কেৱল খেল নাছিল—শ্বিন্ত’ ধৰ্মৰ এক পৱিত্ৰ আচাৰ হিচাপে প্ৰাচীন জাপানত দেৱতাসকলক সন্তুষ্ট কৰাৰ বাবে মন্দিৰত ছুম' প্ৰতিযোগিতা অনুষ্ঠিত হৈছিল। এই আচাৰৰ ফলত ভাল ফচল, শান্তি আৰু সমৃদ্ধি আহে বুলি বিশ্বাস কৰা হৈছিল। সময়ৰ লগে লগে ছুম' ৰাজদৰবাৰৰ বিনোদনৰ এক অংশ হৈ উঠিল, আৰু এডো যুগত ই জনসাধাৰণৰ মাজত এক জনপ্রিয় খেললৈ পৰিণত হ’ল। বৰ্তমান ছুম' জাপানৰ 'জাতীয় খেল' হিচাপে পৰিগণিত হৈছে।

এইবাৰ ৰিকে ছুম' খেলুৱৈ দুগৰাকীক মঞ্চলৈ আহিবলৈ আহ্বান জনালে। বিশাল দেহেৰে প্ৰথমে আগুৱাই আহিল অন'ছাট'। দৰ্শকলৈ চাই তেওঁ হাত দাঙি দেহৰ শক্তি-বীৰ্য দেখুৱালে। সকলোৱে উকিয়াই, হাত চাপৰি বজাই তেওঁক উষ্ণ আদৰণি জনালে। তাৰপিছতে আহিল কিৰিবায়ামা। অন'ছাট'ৰ তুলনাত তেওঁৰ দেহ বিশালকায় নহয় কিন্তু দেখাতেই ধৰিব পাৰি তেওঁৰ দেহতো অপাৰ শক্তি। দুয়োৰে দেহত একমাত্ৰ সাজ ছুম' খেলৰ পৰম্পৰাগত বহল বেল্ট এডাল। সেই বেল্টডালক হেনো মাৱাছি বুলি কোৱা হয়। ৰিকৰ অনুৰোধ ৰক্ষা কৰি অন'ছাট' আৰু কিৰিবায়ামা দুয়ো মাৱাছি কেনেকৈ কঁকালত মেৰিয়াই লোৱা হয় দেখুৱালে। তাৰপিছত ৰিকে ক'লে, ছুম' খেলুৱৈৰ বাবে দৰ্শকৰ সঁহাৰি আৰু উৎসাহ বহুত গুৰুত্বপূৰ্ণ। গতিকে খেলখনৰ বাবে তেওঁৰ সোঁহাতে বহা দৰ্শকসকল থাকিব কিৰিবায়ামাৰ পক্ষত। আৰু বাওঁহাতৰ দৰ্শক অৰ্থাৎ আমি সকলো অন'ছাট'ত পক্ষত।

ছুম' খেলৰ চমক

খাই থকাৰ পৰাই এইবাৰ আমিও সুহুৰিয়ালোঁ। ছুম' খেলৰ আৰম্ভণিতে হেনো নিমখ ছটিয়াই মঞ্চৰ শুদ্ধি কৰাৰ নিয়ম। ৰিকে আমাক সকলোকে সেই পৰ্বত ভাগ ল'বলৈ অনুৰোধ কৰাত উঠি গ'লোঁ। আমাৰ পক্ষৰ খেলুৱৈ অন'ছাট'ই আগবঢ়াই দিয়া পাত্ৰটোৰ পৰা নিমখ অলপ ল'লোঁ। ৰিকে শিকোৱাৰ দৰে সেয়া মঞ্চত ছটিয়াই চিঞৰি উঠিলোঁ, 'গনবাৰে অন'ছাট'!' -  ভালকৈ খেলিবা অন'ছাট'।

ৰিকে নিয়মসমূহৰ এটা আভাস দিলে। দৰ্শকক আমোদ দিবলৈকে দুয়ো খেলুৱৈয়ে প্ৰতিটো নিয়মৰ নমুনা দেখুৱালে। খেলুৱৈসকলে ইজনে সিজনক ঘোঁচা বা গোৰ মৰা বা চুলি টনা নিষেধ। জিকাৰ নিয়ম পোনপটীয়া, বিৰোধীক খেলৰ ৰিং অৰ্থাৎ দহ্য'ৰ বাহিৰ কৰিলে বা বিৰোধীৰ ভৰিৰ পতাৰ বাহিৰে দেহৰ যিকোনো অংশই মাটি স্পৰ্শ কৰিলেই খেলৰ সামৰণি পৰে।

দৰ্শক ইতিমধ্যে উত্তেজিত হৈ উঠিছে। যথেষ্ট হৈ চৈৰ মাজেৰে খেল আৰম্ভ হ'ল। অন'ছাট' আৰু কিৰিবায়ামা দুয়ো হাউলি লৈ মাটিত ভৰিৰে ধুপকৈ গোজ মাৰিলে। ৰিকে ৰেফাৰীৰ ভূমিকা ল'লে। পোনেই অন'ছাট'ই কিৰিবায়ামাক ঠেলা মাৰি ৰিঙৰ একাষে নিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে। কেইমিনিটমান যুঁজ দি থাকি কিৰিবায়ামাৰ শক্তি যেন শিথিল হৈ আহিল। দুয়োফালৰ দৰ্শকৰ চিঞৰ-বাখৰৰ মাজতে অন'ছাট'ই কিৰিবায়ামাক প্ৰায় দাঙি নিয়াদি নি বাহিৰ কৰি দিলে। পাঁচমিনিটতে প্ৰথম ৰাউণ্ড সমাপ্ত! 

আমাৰ বিপৰীতে থকা দৰ্শকসকল যেন কিছু চিন্তাতে পৰিল। ছুম' খেলত হেনো ওজনৰ কোনো ভাগ নাই। যিকোনো ওজনৰ খেলুৱৈয়ে কম বা বেছি ওজনৰ প্ৰতিযোগীৰ সৈতে খেলিব পাৰে। এতিয়া যেন অন'ছাট'ৰ বিশাল শৰীৰে স্বাভাৱিকতে কিৰিবায়ামাক আয়াসতে বিপাঙত পেলাব পাৰিছে। পিছে আমাৰ ধাৰণা ভুল বুলি প্ৰমাণ কৰি দ্বিতীয় ৰাউণ্ডৰ কিৰিবায়ামাই অপূৰ্ব শক্তিৰে অন'ছাট'ক ৰিঙৰ বাহিৰ কৰি দিলে। দুয়োফালৰ দৰ্শকৰ পৰম উত্তেজনা আৰু 'গনবাৰে'ৰ হৈ হাল্লাৰে তৃতীয় ৰাউণ্ড আৰম্ভ হ'ল। এইবাৰ দুয়ো সমানে যুঁজ দিলে- এবাৰত কিৰিবায়ামা ৰিঙৰ কাষ পায়গৈ, ক্ষন্তেকতে আকৌ অন'ছাট' ৰিঙৰ বাহিৰ ওলাওঁ ওলাওঁ অৱস্থা। কিন্তু শেষত অন'ছাট'ৰ বিশালকায় দেহৰ সন্মুখত কিৰিবায়ামা তিষ্ঠি থকাটো যেন অসম্ভৱ হৈ পৰিল। তেওঁৰ এটা ভৰি ৰিঙৰ বাহিৰ ওলোৱাৰ লগে লগে বাওঁফালৰ সকলো দৰ্শক থিয় দি কিৰিলিয়াই উঠিল। 

অন'ছাট'ক বিজয়ী ঘোষণা কৰাৰ পিছতে তেওঁ সুধিলে, কোন কোন দৰ্শকে তেওঁৰ সৈতে এঘড়ী যুঁজিব খোজে?' দৰ্শকৰ মাজৰ পৰা কেইবাগৰাকীও উঠি গ'ল। ক্ষন্তেক পিছতে ছুম' খেলৰ বাবে সাজু হৈ প্ৰথমগৰাকী দৰ্শক মঞ্চলৈ ওলাই আহিল। তেওঁৰ সমগ্ৰ দেহ ঢাকি কেৱল মাৱাছি বেল্ট আঁকি থোৱা এটা ছুম' কষ্টিউম। তেওঁক দেখা মাত্ৰকে সকলোৱে হাঁহিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে। কিন্তু আমাক সকলোকে আচৰিত কৰি তেওঁ অন'ছাট'ক বেছ কিছুপৰ ঠেলি থাকিল। হয়তো দৰ্শকৰ আমোদৰ বাবেই অন'ছাট'ই বিশেষ বল প্ৰয়োগ নকৰিলে।

অনুষ্ঠানৰ শেষত প্ৰশ্নোত্তৰ শিতান। অন'ছাট' আৰু কিৰিবায়ামা দুয়ো দৰ্শকৰ বিভিন্ন প্ৰশ্নৰ উত্তৰত ছুম' কেৰিয়াৰৰ বিষয়ে বহু কথা ক'লে। দুয়োৰে জাপানী ভাষাৰ উত্তৰ সমূহ ৰিকে আমাৰ বাবে ইংৰাজীলৈ অনউবাদ কৰি দিলে। দুয়ো হেনো প্ৰায় তিনিবছৰ বয়সৰ পৰাই ছুম'ৰ প্ৰশিক্ষণ আৰম্ভ কৰিছিল। তেতিয়াৰ পৰাই তেওঁলোকৰ সমগ্ৰ জীৱন পৰম্পৰা, কঠোৰ অনুশাসন আৰু আত্মনিয়ন্ত্ৰণৰ মাজেৰে পাৰ হৈছে।ছুম' ষ্টেবল বা হেয়া নামৰ আশ্ৰমত তেওঁলোকে শৈশৱ কটাইছে,  জ্যেষ্ঠ খেলুৱৈৰ আদেশ মানি কঠোৰ শৃংখলা আৰু নিয়মৰ মাজেৰে প্ৰশিক্ষণ লৈ নিজকে ছুম'বিদ হিচাপে গঢ়িছে।  

গম পালোঁ, ত্ৰিছ বছৰমান বয়সৰ পিছতে ছুম'ৰ কেৰিয়াৰ শিথিল হৈ আহে। এতিয়া অন'ছাট' আৰু কিৰিবায়ামা দুয়ো অৱসৰপ্ৰাপ্ত খেলুৱৈ। সেইবাবেই আছাকুছা ছুম' ক্লাবত এই কামত নিয়োজিত হৈছে। ভাৱ হ'ল, ছুম' খেলুৱৈসকলৰ জীৱন মানে কেৱল ৰিঙৰ কেইছেকেণ্ডৰ যুঁজ নহয়! এয়া কঠোৰ পৰিশ্ৰম, সাধনা আৰু আত্মসমৰ্পণৰ এক দীঘলীয়া যাত্ৰা। এয়া যেন কেৱল শাৰীৰিক শক্তি-বীৰ্যৰ যুঁজ নহয়, ছুম' খেল প্ৰকৃততে আত্মসংযমৰ যুঁজ।

সেইনিশা আছাকুছা ছুম' ক্লাব এৰোঁতে অনুভৱ কৰিলোঁ, জাপানৰ এই জাতীয় খেল জাপানী মানসিকতাৰো এক প্ৰতিচ্ছবি—শক্তিৰ মাজত শৃংখলা, বিজয়ৰ মাজত বিনয়, আৰু পৰম্পৰাৰ মাজত গৌৰৱৰ এক অপূৰ্ব প্ৰতিফলন।

আছাকুছাত জাপানী মিঠাই ক্ৰীম ব্ৰুলেৰ সোৱাদ লৈ