পাটকাই সময় বনাম ভাৰতীয় সময়

ভাৰত-ম্যানমাৰ সীমান্তৰ পাটকাই পৰ্বতমালাৰ বুকুত এখন সৰু নগা গাঁও—ফাকিম। চৰাইৰ গৱেষণাৰ কামত জীৱনৰ এছোৱা সময় সেই গাঁৱৰ আলহী হৈ আছিলোঁগৈ। লাহে লাহে গাঁৱৰ দৈনন্দিন ছন্দত অভ্যস্ত হৈ পৰিছিলোঁ। পুৱা চাৰি বজাৰ আগতেই কুকুৰাৰ ডাকে ফাকিমৰ নিস্তব্ধতা ভাঙে। চৰাই পৰ্যবেক্ষণ কৰিবলৈ সূৰ্য উঠাৰ আগতেই অৰণ্য পাবগৈ লাগে। সেয়ে প্ৰতিদিনে পুৱতি নিশা তিনিবজাত গাঁওবুঢ়াৰ আলহী কোঠাৰ পৰা ওলাই আহোঁ। মূৰত হেডলেম্প আঁৰি লুংলুঙীয়া বাটেৰে পাহাৰ বগাবলৈ আৰম্ভ কৰোঁ। গৱেষণাৰ ঠাই পাওঁগৈ মানে সূৰ্যৰ প্ৰথম কিৰণে নগা পাহাৰৰ শিখৰ চুই যায়, চৌদিশৰ অৰণ্য লাহে লাহে সাৰ পাই উঠে। আবেলিৰ বেলি পৰিলেই গাঁৱৰ পঁজাঘৰত চৌকা জ্বলে। আখুনি দিয়া শাক আৰু শুকান মাংস চচপেনত উতলে। চৌকাৰ চাৰিওকাষে বহি লৈ ফুটগধূলিতে আমি একেলগে ভাত খাওঁ। সন্ধিয়া সাত বজাৰ আগতেই সকলো বিছনাত পৰোঁগৈ। 

ফাকিম গাঁৱৰ দৰেই উত্তৰ-পূবৰ জীৱনধাৰা ঘড়ীৰ সময়তকৈ সূৰ্যৰ প্ৰাকৃতিক গতিৰ সৈতে অধিক সংযোজিত হৈ আহিছে। ভাৰতৰ অন্য ঠাইতকৈ বহু আগতেই সাধাৰণতে উত্তৰ-পূবত দৈনন্দিন জীৱন আৰম্ভ হয়। কাৰণ উত্তৰ-পূব আৰু পশ্চিম ভাৰতৰ সূৰ্যোদয় আৰু সূৰ্যাস্তৰ সময়ৰ যথেষ্ট পাৰ্থক্য আছে। তথাপি সমগ্ৰ দেশখনে একে সময় অৰ্থাৎ ভাৰতীয় মান সময় (Indian Standard Time) অনুসৰণ কৰে। এইখিনিতে মনলৈ আহে সময়-মণ্ডলী বা টাইম জ'নৰ প্ৰসংগটো।

সূৰ্যৰ প্ৰাকৃতিক গতিৰ সৈতে দৈনন্দিন জীৱন খাপ খুৱাই লোৱাৰ উদেশ্যেৰেই সময়-মণ্ডলীৰ ধাৰণাটো সৃষ্টি হৈছে। আমি সকলোৱে জানোঁ, পৃথিৱীৰ আৱৰ্তনৰ লগে লগে ভিন্ন ঠাইত ভিন্ন সময়ত সূৰ্যৰ পোহৰ পৰে। সেইবাবেই অসমৰ পুৱা পৃথিৱীৰ সিমূৰত থকা আমেৰিকাত নিশা হয়। সমগ্ৰ পৃথিৱীখনক ৩৬০ ডিগ্ৰী ৰেখাংশৰে বিভক্ত কৰি সময় মণ্ডলীৰ হিচাপ কৰা হয়।পৃথিৱীয়ে যিহেতু ২৪ ঘণ্টাত এটা আৱৰ্তন সম্পূৰ্ণ কৰে, সেয়ে প্ৰতি ১৫ ডিগ্ৰী ৰেখাংশই প্ৰায় এক ঘণ্টা সময়ৰ পাৰ্থক্য সৃষ্টি কৰে। যিমান পূৱলৈ যাব, সময় আগবাঢ়ে আৰু পশ্চিমলৈ গ’লে সময় সিমানে পিছলৈ যায়। 

সমন্বিত সাৰ্বজনীন সময় (Coordinated Universal Time – UTC)ৰ তুলনাত পৃথিৱীৰ বিভিন্ন দেশৰ সময়-মণ্ডলী। মানচিত্ৰৰ তলত দিয়া সংখ্যাবোৰে প্ৰতিটো অঞ্চল সমন্বিত সাৰ্বজনীন সময়তকৈ কিমান ঘণ্টা আগত (ঋণাত্মক চিহ্ন) বা পিছত (ধনাত্মক চিহ্ন) অৱস্থিত সেয়া দেখুৱাইছে। (উৎস)

ভাৰতীয় মান সময় (Indian Standard Time, IST) ৮২.৫ ডিগ্ৰী পূৱ ৰেখাংশৰ ওপৰত নিৰ্ধাৰিত (UTC + 5:30)। এই ৰেখাংশ উত্তৰপ্ৰদেশৰ প্ৰয়াগৰাজৰ মাজেদি গৈছে। কিন্তু ভাৰতৰ পূৱ-পশ্চিম দিশৰ বিস্তৃতি প্ৰায় ৩ হাজাৰ কিলোমিটাৰৰো অধিক। সময়-মণ্ডলীৰ হিচাপত এই পাৰ্থক্য প্ৰায় ৩০ ডিগ্ৰী ৰেখাংশ। সেইবাবেই উত্তৰ-পূবৰ নাগালেণ্ড আৰু গুজৰাটৰ সূৰ্যোদয়ৰ সময়ৰ মাজত প্ৰায় দুঘণ্টাৰ পাৰ্থক্য।তেন্তে সমগ্ৰ দেশখনে এটা মাত্ৰ সময় অনুসৰণ কৰাটো কিমান যুক্তিপূৰ্ণ? 

উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ ক্ষেত্ৰত এই প্ৰশ্নটো বহুদিনৰ পৰা উত্থাপিত হৈ আহিছে। সেই প্ৰশ্নৰ পৰাই জন্ম লৈছে উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ বাবে এক বিশেষ সময় মণ্ডলী পাটকাই সময়ৰ প্ৰস্তাৱ।পোনপ্ৰথমে পাটকাই সময়ৰ প্ৰস্তাৱ উত্থাপন কৰা ব্যক্তিগৰাকী হ'ল প্ৰসিদ্ধ অসমীয়া চলচ্চিত্ৰ নিৰ্মাতা জাহ্নু বৰুৱা।  ১৯৭৬ চনত ভাৰতীয় মহাকাশ গৱেষণা সংস্থা (ISRO) ত বিজ্ঞানীৰূপে কৰ্মৰত হৈ থকা কালতে তেওঁ এই প্ৰস্তাৱ দিছিল। ইয়াৰ সপক্ষে তেওঁ চাহ বাগান সময়ৰ উদাহৰণ দাঙি ধৰিছিল। স্থানীয় জীৱনৰ সৈতে খাপ খুৱাই ল'বলৈ ব্ৰিটিছ শাসনকালতে অসমৰ চাহ বাগিচাসমূহত এই চাহ বাগান সময় (Chai Bagan Time) ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। এই সময় ভাৰতীয় মান সময়তকৈ প্ৰায় এঘণ্টা আগবঢ়া আছিল। সেই ব্যৱস্থা ব্যৱহাৰিকভাৱে সফল হৈছিল কিন্তু এই প্ৰথা স্বাধীনতাৰ পিছত লুপ্ত হৈ পৰিল। লগতে দশকজোৰা প্ৰচেষ্টাৰ পিছতো জাহ্নু বৰুৱাৰ পাটকাই সময়ৰ প্ৰস্তাৱ এতিয়াও এক অলীক সপোন হৈয়ে ৰৈছে। 

জাহ্নু বৰুৱা; ফটো: বিষ্ণু শইকীয়া

পাটকাই সময় কেৱল জীৱনধাৰাৰ দাবী নহয়—এইটো শক্তি সংৰক্ষণ আৰু অৰ্থনৈতিক দক্ষতাৰ প্ৰশ্ন। বৰ্তমান সময় অনুসৰি ভাৰতৰ বাকী অংশত মানুহ শুই থকা সময়তেই উত্তৰ পূবত ধলফাট দিয়ে। কিন্তু ভাৰতীয় মান সময়মতে কাৰ্যালয় আৰম্ভ হয় পুৱা দহ বজাত—তেতিয়া স্থানীয় সময় অনুসাৰে প্ৰায় দুপৰ হয়গৈ।ফলত মূল্যবান প্ৰাকৃতিক পোহৰৰ সদ্ব্যৱহাৰ নহয়। আনহাতে সন্ধিয়া পাঁচ বা ছয়বজাতে আন্ধাৰ নামি আহে। ফলত বিদ্যুৎ আৰু শক্তিৰ অপচয় হয়। বহুতে আনকি উত্তৰ-পূবৰ দুৰ্বল কৰ্মসংস্কৃতিৰো গুৰিতে এই সময়ৰ পাৰ্থক্যই হ্ৰাস কৰা উৎপাদনশীলতা বা কৰ্মক্ষমতা বুলি ক'ব খোজে। 

আমাৰ অজানিতেই সময়-মণ্ডলীৰ অসমতাই স্বাস্থ্যতো প্ৰভাৱ পেলায়। কাৰণ আমাৰ দেহঘড়ী (Body Clock) সূৰ্যৰ প্ৰাকৃতিক গতিৰ সৈতে ওত:প্ৰোতভাৱে সংযোজিত। গৱেষণাই দেখুৱাইছে যে ঘড়ীৰ সময় আৰু প্ৰাকৃতিক সময়ৰ সামঞ্জস্য নাথাকিলে মানুহৰ টোপনি ভাল নহয়। উত্তৰ-পূবৰ স্থানীয় সময় ভাৰতীয় মান সময়তকৈ প্ৰায় দুঘণ্টা আগবঢ়া হ'লেও আমি ভাৰতীয় মান সময় মানি দৈনন্দিন কাম-কাজ চলাই নিওঁ। অফিচ-কাৰ্যালয় পুৱা দহ বজাত আৰম্ভ হোৱাৰ বাবে আমি যদি নবজাত ৰাতিপুৱাৰ আহাৰ খাওঁ, সেয়া প্ৰকৃততে স্থানীয় সময় অনুসাৰে প্ৰায় দুপৰ হ’বৰ হয়। তেনেদৰে নিশা দহবজাত ৰাতিৰ ভাতসাঁজ খোৱা মানে উত্তৰ-পূবত প্ৰায় মাজনিশা। এনে দীর্ঘদিনীয়া অসামঞ্জস্যতাই শাৰীৰিক আৰু মানসিক দুয়ো দিশতে হানি কৰিব পাৰে। 

জাহ্নু বৰুৱাৰ মতে ভাৰতৰ অন্য ঠাইৰ তুলনাত উত্তৰ-পূবৰ প্ৰাকৃতিক সময়ৰ দুঘণ্টা পাৰ্থক্যৰ প্ৰভাৱ সুদুৰপ্ৰসাৰী। কাৰণ প্ৰতিদিনে যদি আমি কেৱল ছঘণ্টা উৎপাদনশীল সময় পাওঁ, তেন্তে স্বাধীনতাৰ পিছৰে পৰা ভাৰতীয় মান সময় অনুসৰণ কৰাৰ ফলত উত্তৰ-পূবে উৎপাদনশীলতাৰ ক্ষেত্ৰত ইতিমধ্যে ২৫ বছৰৰো অধিক সময় হেৰুৱাইছে। তাৰ পৰিৱৰ্তে, পশ্চিম ভাৰতৰ মানুহে দিনৰ পোহৰ অধিক ফলপ্ৰসূভাৱে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে। ফলত এই অঞ্চলসমূহ অধিক উৎপাদনশীল আৰু সমৃদ্ধ হয়। এয়াও উত্তৰ-পূবৰ ক্ষেত্ৰত এক “অদৃশ্য অসমতা” নহয়নে? 

পাটকাই সময়ৰ প্ৰস্তাৱ মাজে সময়ে উত্থাপিত হৈ আহিছে যদিও এয়া এতিয়াও এক অলীক সপোন হৈ ৰৈছে।  ২০১৪ চনত অসমৰ সেইসময়ৰ মুখ্যমন্ত্ৰী তৰুণ গগৈয়ে উত্তৰ-পূবৰ বাবে পৃথক সময়-মণ্ডলীৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াইছিল। গগৈৰ সমৰ্থন জনাইছিল অৰুণাচল প্ৰদেশৰ মুখ্যমন্ত্ৰী পেমা খাণ্ডয়েও। পৰৱৰ্তী সময়ত অসমৰ বিজেপি চৰকাৰে এই বিষয়টো কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ আগত উত্থাপন কৰিছিল।কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে পৃথক সময়-মণ্ডলীৰ সম্ভাৱনা পৰ্যালোচনাৰ বাবে বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তি বিভাগ (Department of Science and Technology)ৰ নেতৃত্বত এটা অধ্যয়ন সম্পন্ন কৰিছিল। এই অধ্যয়নৰ লক্ষ্য আছিল দেশত দুটা পৃথক সময়-মণ্ডলী থাকিলে শক্তি সঞ্চয়ৰ সম্ভাৱনা কেনে সেয়া বিচাৰি কৰি চোৱা। কিন্তু এই অধ্যয়নৰ পূৰ্বেই ২০১৭ চনত গুৱাহাটী উচ্চ ন্যায়ালয়ে উত্তৰ-পূবৰ বাবে পৃথক সময়-মণ্ডলী স্থাপন কৰিবলৈ কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰক নিৰ্দেশ দিয়াৰ দাবীত দাখিল কৰা এক জনস্বাৰ্থ জড়িত আবেদন (PIL) খাৰিজ কৰে। কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে আদালতত জনায় যে ভাৰতীয় বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তি মন্ত্ৰালয়ৰ এখন উচ্চস্তৰীয় সমিতিয়ে এই বিষয়টো ইতিমধ্যে পৰ্যালোচনা কৰিছে, আৰু সমিতিয়ে সমগ্ৰ দেশত একক আৰু অভিন্ন মান সময় অব্যাহত ৰাখিবলৈ পৰামৰ্শ আগবঢ়াইছে। 

বহুতে একাধিক সময়-মণ্ডলী থাকিলে বিভ্ৰান্তি বা ৰাষ্ট্ৰীয় একতাৰ ক্ষতি হোৱাৰ আশংকা প্ৰকাশ কৰে।  কিন্তু আজিৰ এই আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ এয়া কোনো অসাধ্য পদক্ষেপ নহয়। ৰেল, বিমান আৰু প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থাত মান সময় মানি অন্য ক্ষেত্ৰত আঞ্চলিক সময় প্ৰয়োগ কৰিব পৰা যায়। ইয়াৰ প্ৰমাণ দিছে ভাৰততকৈও ভৌগোলিকভাৱে অধিক বিস্তৃত বিশ্বৰ বহু দেশে। উদাহৰণস্বৰূপে আমেৰিকাত বাৰটা আৰু ৰাছিয়াত এঘাৰটাকৈ পৃথক সময়-মণ্ডলী ব্যৱহাৰ হয়। গতিকে দেশৰ ভিন্ন অংশৰ লোকে সূৰ্যৰ প্ৰাকৃতিক সময় অনুসৰি নিজৰ দিন আৰম্ভ কৰিব পাৰে। ইয়াৰ ফলত পোহৰৰ সদ্ব্যৱহাৰ ভাল হয়, শক্তি সঞ্চয় হয় আৰু উৎপাদনশীলতাও বৃদ্ধি পায়। একাধিক সময় মণ্ডলী ব্যৱহাৰ কৰা বাবে এই দেশবোৰৰ বিমান সেৱা বা ৰাষ্ট্ৰীয় একতাৰ কোনো ঋণাত্মক প্ৰভাৱ পৰা নাই। 

সময় মণ্ডলী- ঘড়ীৰ কাঁটা আৰু সূৰ্যৰ প্ৰাকৃতিক গতি

আজি প্ৰায় এটা দশক ধৰি মই কানাডাৰ নিবাসী। মাটিকালিৰ দিশৰ পৰা ভাৰতৰ তুলনাত কানাডা তিনিগুণ বৃহৎ। এই দেশৰ পূবৰ পৰা পশ্চিমলৈ ছটা সময়-মণ্ডলী ব্যৱহাৰ হয়। তাৰোপৰি ইয়াৰ গ্ৰীষ্মকালত দিন দীঘলীয়া (সোতৰ ঘণ্টা পৰ্যন্ত) আৰু শীতকালত দিন অতি চুটি। সেয়ে প্ৰতিবছৰে বসন্ত আহিলেই কানাডাত ঘড়ী আগুৱাই দিয়া হয়, আৰু শৰৎ কালত পুনৰ পিছুৱাই অনা হয়। এই ব্যৱস্থাক কোৱা হয় Daylight Saving Time (DST)। DSTৰ ফলত সন্ধিয়া বেছি পোহৰ পোৱা যায়, মানুহে বাহিৰৰ কাম, খেলা-ধূলা, সামাজিক জীৱন উপভোগ কৰিব পাৰে। বিদ্যুৎ ব্যৱহাৰ অলপ হ’লেও কমে। গতিকে বছৰত দুবাৰ ঘড়ীৰ কাঁটা এঘণ্টা সলাই দি অনুভৱ কৰোঁ, সময় ব্যৱস্থা কঠোৰ হ’ব নালাগে। অঞ্চলভিত্তিক প্ৰয়োজন অনুসৰি সেয়া সলনি হ’ব পাৰে। সলনি কৰা টান আমাৰ কৌটিকলীয়া ধ্যান ধাৰণাবোৰহে।

পাটকাই পৰ্বতমালাৰ ফাকিম গাঁৱত এতিয়াও ঘড়ীৰ কাঁটাৰ সলনি সূৰ্যক প্ৰদক্ষিণ কৰি আৱৰ্তিত হয় দৈনন্দিন জীৱন। কিন্তু উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ অন্য বহু ঠাইৰ  দৈনন্দিন জীৱনৰ গুণগত মান ভাৰতীয় মান সময়ৰ ওপৰতে নিৰ্ভৰশীল। পাটকাই সময় কোনো আঞ্চলিক আবেগৰ ফল নহয়। এয়া এক ভৌগোলিক বাস্তৱ, বৈজ্ঞানিক আৰু ন্যায়সংগত দাবী।গতিকে পাটকাই সময় সম্ভৱ হয়নে নহয় সেয়া প্ৰশ্ন হৈ ৰোৱা নাই। মূল প্ৰশ্নটো হ’ল—অতবছৰে চলি অহা এই সময় বৈষম্য আৰু কিমান দিনলৈ উপেক্ষিত হৈ ৰ’ব? ভাৰতত কেতিয়ালৈ আধুনিক সময় বোধৰ উন্মেষ হ’ব? 

বিজ্ঞানৰ দৃষ্টিত লোকবিশ্বাস

'সৌৱা গংগাচিলনীয়ে মাতিছে, এইবাৰ বানপানী হ'বই হ'ব'- শৈশৱতে বাৰিষাৰ আকাশেদি টি-টিয়াই উৰি যোৱা গঙাচিলনী এহাললৈ আঙুলীয়াই সমনীয়াই কৈছিল।  

'আজি কাউৰীয়ে বৰকৈ ৰমলিয়াইছে দেই- আলহী আহিব কিজানি!'- পেহীয়ে খদমদমকৈ পাকঘৰত যা-যোগাৰত লাগিছিল। 

'ক'লা মেকুৰীয়ে বাট কাটিলে, আজি ক'লৈকো নাযাওঁ আৰু।' -দেউতা আধা বাটৰ পৰাই ঘৰলৈ উভতিছিল। 

স্মৃতিয়ে ঢুকি পোৱা প্ৰথম দিনটোৰ পৰাই এনেকৈ আমি সকলোৱে পৰিয়াল আৰু সমাজৰ পৰা লোকবিশ্বাসৰ শিক্ষা লৈ আহিছোঁ। যুগ যুগ ধৰি প্ৰচলিত হৈ অহা এই লোকবিশ্বাসবোৰ আমাৰ বাবে জীৱনটো আৰু এই পৃথিৱীখন বুজি পোৱাৰ এক আধাৰ হৈ আহিছে। সময়ৰ পৰিক্ৰমাত তাৰে কিছুমান হয়তো দৃঢ় হৈছে, কিছুমান পাহৰণিৰ গৰ্ভত হেৰাই গৈছে। কিন্তু কেতিয়াবা সুধি চাইছেনে, এই লোকবিশ্বাসবোৰৰ আঁৰত বৈজ্ঞানিক যুক্তিযুক্ততা কিমান? বা কেনেকৈনো এই বিশ্বাসবোৰ গঢ় লৈ উঠিব পাৰে? আহকচোন, এনে কিছু লোকবিশ্বাসৰ আঁত বিচাৰি যাওঁ আৰু বিজ্ঞানে কি কয় জানো-

১) কাউৰীয়ে ৰমলিয়ালে আলহী আহে

এয়া হয়তো অসমত বহুলভাৱে প্ৰচলিত লোকবিশ্বাসবোৰৰ এটা। প্ৰকৃততে কাউৰীৰ সৈতে জড়িত এনে বহু লোকবিশ্বাস কেৱল অসমতে নহয়, সমগ্ৰ বিশ্বতে প্ৰচলিত হৈ আহিছে। ভাৰতীয় লোকগাথাত কাউৰীক পূৰ্বপুৰুষৰ দূত বুলি গণ্য কৰা হয়। জাপানৰ শ্বিন্টো পৌৰাণিক কাহিনীতো কাউৰীক এক ঐশ্বৰিক দূত হিচাপে উল্লেখ কৰিছে। সেয়ে হয়তো ঘৰৰ ওচৰত কাউৰীয়ে ৰমলিয়ালে পূৰ্বপুৰুষৰ আত্মাই ভ্ৰমণ কৰিছে বা কোনোবা আহি আছে বুলি বহুতে ধাৰণা কৰে।

উৎস: ৱিকিকমন্স

বৈজ্ঞানিক গৱেষণাই দেখুৱাইছে যে কাউৰী অতি বুদ্ধিমান আৰু সামাজিক চৰাই। কাউৰীয়ে ৰমলিউৱাৰ বিভিন্ন কাৰণ থাকিব পাৰে। সাধাৰণতে ই মানুহ বা অন্য জন্তু দেখিলে আগন্তুক বিপদৰ বিষয়ে অন্য কাউৰীক সতৰ্ক কৰি দিবলৈ (alarm call), নিজৰ ঠাই বা ভুখণ্ড প্ৰতিপন্ন কৰিবলৈ (Territorial call), ইটোৱে সিটোৰ সৈতে যোগাযোগ কৰিবলৈ (communication call) ৰমলিয়ায়। ভালকৈ মন কৰিলে এই বিভিন্ন মাতবোৰৰ পাৰ্থক্য আপুনিও শুনা পাব। গতিকে, যেতিয়াই আপোনাৰ ঘৰৰ ওচৰত কাউৰীয়ে ৰমলিয়ায়, প্ৰায়ে তাৰ আঁৰত এই কাৰণবোৰ লুকাই থাকে। কেতিয়াবা হয়তো পথচাৰীক দেখি মাত দিয়াৰ পিছত কাকতালীয় ভাৱে সেই পথচাৰী আপোনাৰ আলহী হৈছেহি। কিন্তু বিজ্ঞানৰ দৃষ্টিত এই দুয়োটা ঘটনা কাকতালীয়হে, কাউৰীয়ে ৰমলিউৱাৰ লগত আলহী অহাৰ কোনো পোনপটীয়া সম্পৰ্ক নাই। 

২) এযোৰা শালিকা দেখিলে দিনটো শুভ হয়

উৎস: ৱিকিকমন্স

শৈশৱতে স্কুললৈ যোৱাৰ পৰত প্ৰায়ে ঘৰৰ চৌহদত বা আলিবাটত দুচকুৱে যুৰীয়া শালিকাৰ সন্ধান কৰিছিল। কেনেবাকৈ কেৱল এটা শালিকা দেখা পালে তৎক্ষণাৎ ওচৰে-পাজৰে দ্বিতীয়টো শালিকা বিচাৰিছিলোঁ। কাৰণ এটাই, এযোৰা শালিকা একেলগে দেখা মানেই দিনটো ভালেৰে যাব। পিছত গম পালোঁ,  কেৱল অসমতে নহয়, ভাৰত আৰু শ্ৰীলংকাৰ বহু ঠাইত এই লোকবিশ্বাস বহুলভাৱে প্ৰচলিত।  

শালিকা সামাজিক চৰাই। ইহঁতে প্ৰায়ে যোৰা পাতি বা গোট বান্ধি চৰে। তাতে শালিকা মানুহৰ আশে পাশেই থাকে। গতিকে আমি প্ৰায়ে ইহঁতক যুৰীয়াকৈ দেখাৰ সম্ভাৱনাই বেছি। বন্যজীৱ বিজ্ঞানে দেখুৱাইছেো যে ইহঁতে প্ৰায়ে জীৱনলৈ যোৰা পাতে- অৰ্থাৎ মতা আৰু মাইকী শালিকাবোৰ একপত্নিক (Monogamous)। হয়তো আমাৰ পূৰ্বপুৰুষে প্ৰকৃতিৰ দৈনন্দিন পৰ্য্যবেক্ষণৰ পৰা  এইবিষয়ে জানিছিল আৰু সেয়ে হয়তো এযোৰা শালিকা শুভ লক্ষণ বুলি বিশ্বাস উপজিছিল। বিজ্ঞানৰ দৃষ্টিত এযোৰা শালিকা দেখা পোৱাটো চৰাইৰ প্ৰাকৃতিক আচৰণৰ প্ৰতিফলন, কোনো আলৌকিক চিন নহয়। যদিও ই ভাগ্য বা ভৱিষ্যতৰ পৰিঘটনাৰ ওপৰত কোনো প্ৰভাৱ নেপেলায়, সাংস্কৃতিক ভাৱে ইয়াৰ অৰ্থ ইতিবাচক আৰু বহু লোকগাথাত এনে যোৰা সমন্বয়, প্ৰেম আৰু সম্পূৰ্ণতাৰ সূচক।

৩) ক'লা মেকুৰীয়ে বাট কটিলে যাত্ৰা ভংগ হয়

উৎস: ৱিকিকমন্স

ক'লা মেকুৰীক লৈ বহুতো লোকবিশ্বাস অসমকে ধৰি বিশ্বৰ প্ৰায়বোৰ অঞ্চলত প্ৰচলিত হৈ আহিছে। মধ্যযুগীয় ইউৰোপত ক’লা মেকুৰীক ডাইনী আৰু দুষ্ট আত্মাৰ প্ৰতীক বুলি ভৱা হৈছিল। সময়ৰ লগে লগে ক'লা মেকুৰীয়ে দুৰ্ভাগ্য মাতে বুলি বিশ্বাস গঢ় লৈ উঠিল। কিন্তু অন্য কিছুমান সংস্কৃতিত ক’লা মেকুৰীৰ স্থান তাৰ বিপৰীত। উদাহৰণস্বৰূপে, জাপানী লোকগাথাত ক’লা মেকুৰীয়ে বিশেষকৈ মহিলাৰ বাবে সৌভাগ্য কঢ়িয়াই আনে বুলি বিশ্বাস কৰে। তেনেকৈ, স্কটিছ পৰম্পৰাত কাৰোবাৰ ঘৰলৈ ক’লা মেকুৰী এটা অহা মানে সমৃদ্ধিৰ চিন বুলি ধৰা হয়। 

বৈজ্ঞানিক গৱেষণাই দেখুৱাইছে যে মেকুৰীৰ ক’লা ৰংটো জিনগত উৎপৰিৱৰ্ত্তন (genetic mutation) ৰ ফলত ইউমেলানিন নামৰ ৰঞ্জক উৎপন্ন কৰাৰ বাবে হয়। এই ৰঞ্জকে মেকুৰীৰ গাৰ নোম ক'লা কৰে। ক'লা মেকুৰীৰ আচৰণ অন্য যিকোনো ৰঙৰ সাধাৰণ মেকুৰীৰ দৰেই। ইহঁতৰ মাজত ৰহস্যময় একো নাই। 

মেকুৰী এটাই বিভিন্ন কাৰণত বাট পাৰ হ'ব পাৰে। উদাহৰণস্বৰূপে চিকাৰ বা সংগীৰ সন্ধানত বা ইয়াৰ থকা ঠাইলৈ যাবলৈ বা বিপদ আৰু অন্য জন্তুৰ পৰা পলাবলৈ।প্ৰকৃততে মানুহে বন্ধা আলিবাট মেকুৰীৰ যাত্ৰাত এক বাধাহে। গতিকে ক’লা বা যিকোনো ৰঙৰ মেকুৰী এটাই আপোনাৰ আগেদি বাট পাৰ হ'লে আপোনাৰ জীৱনত ভাল বা বেয়া কিবা এটা ঘটাৰ কোনো বৈজ্ঞানিক প্ৰমাণ পোৱা নাযায়। আনকি এঢাপ আগবাঢ়ি ক'ব পাৰি যে, মানুহে বাট কাটিলে ক'লা মেকুৰীৰ বাবেহে অমংগল হ'ব পাৰে। কাৰণ ক'লা হোৱাৰ বাবে চকুত নপৰিলে গাড়ী-মটৰৰ চেপাত সিহতঁৰহে অপমৃত্যুৰ আশংকা বেছি!

৪) আপোনাৰ দেহত পখিলা পৰিলে শুভ

পখিলা বা প্ৰজাপতিক লৈ অসমত বহুধৰণৰ লোকবিশ্বাস আছে। ইয়াৰ বেছিভাগেই ইতিবাচক। বিশেষকৈ কাৰোবাৰ দেহত পখিলা পৰিলে শুভ বুলি প্ৰায়ে শুনোঁ। ক'ৰৱাত আকস্মিকভাৱে পখিলা এটা আহি আপোনাৰ হাত, মুখ বা কান্ধত ৰং-বিৰঙী পখিলা এটা আহি পৰিলে এনেয়ে ভাল লাগিব, নহয়নে? গতিকে সেই ভাল লগা মুহূৰ্তটোৱেই শুভ। কাৰণ বিজ্ঞানৰ দৃষ্টিত এয়া এক প্ৰাকৃতিক পৰিঘটনা, কোনো আলৌকিক ভৱিষ্যতবাণী নহয়।

বৈজ্ঞানিক তথ্য অনুসৰি পখিলাক বিভিন্ন প্ৰাকৃতিক কাৰকে আকৰ্ষণ কৰিব পাৰে। আপোনাৰ দেহত পৰিবলৈ আকৰ্ষিত কৰা এনে কিছুমান কাৰক হ'ল, আপোনাৰ কাপোৰৰ উজ্জ্বল ৰং, শৰীৰৰ উষ্ণতা, আপুনি লৈ যোৱা কোনো সুগন্ধিময় ক্ৰীম বা পাৰফিউম, আনকি আপোনাৰ ঘামত থকা নিমখ আৰু খনিজ পদাৰ্থ৷ এই কাৰকসমূহ পখিলা এটিৰ জীৱনৰ বাবে খুবেই প্ৰয়োজনীয় হ'ব পাৰে। গতিকে আপোনাৰ দেহত পখিলা এটা আহি পৰাটো পৰিৱেশৰ কাৰকৰ ফলত হোৱা এক যাদৃচ্ছিক, স্বাভাৱিক পৰিঘটনা — কোনো আলৌকিক ভৱিষ্যতবাণী নহয়।

উৎস: https://depositphotos.com

৫) ফেঁচাৰ নিউ নিউ মাত মৃত্যুৰ ভৱিষ্যতবাণী

ফেঁচা বুলিলেই আমাৰ বহুতৰে মন অজানিতে শিয়ৰি উঠে। ফেঁচাক লৈ জন্ম হৈছে নানা লোককথা আৰু অন্ধবিশ্বাসৰ ৷ গভীৰ নিশা ফেঁচাৰ নিউ নিউ মাত শুনিলে বহুতৰে মন মৃত্যুৰ আশংকাত ভীতিবিহ্বল হৈ পৰে৷ কেৱল অসমতে নহয়, দেশ-দেশান্তৰৰ লোকবিশ্বাস আৰু কৃষ্টিত ফেঁচাই অতীজৰে পৰা এই অবাঞ্চিত ভূমিকা লাভ কৰি আহিছে৷ 

অসমত বিছ বিধ ফেঁচাৰ প্ৰজাতি দেখা পোৱা যায়৷ ইয়াৰে ভয়ংকৰ বুলি লোকবিশ্বাসত গণ্য কৰা প্ৰজাতিটো হৈছে Forest-Eagle Owl৷ বহুতে ভাবে, ইয়াৰ এশ এটা মাত আছে৷ বিভিন্ন সময়ত মানুহক বিভিন্ন বাৰ্তা বা আগজাননী দিবলৈ ই বেলেগ বেলেগ মাত ব্যৱহাৰ কৰে৷ কথাটো একধৰণে সঁচা৷ কিন্তু, ডাঙৰ ভুল ধাৰণাটো হৈছে, ই মানুহক আগজাননী দিবলৈ বেলেগ বেলেগ মাত নুলিয়ায়, প্ৰকৃততে নিজৰ উদেশ্যৰ বাবেহে বেলেগ বেলেগ মাত দিয়ে৷ ঘৰৰ ছালত বা আশে পাশে গছৰ ডালত পৰি ‘নিউ নিউ’ মাতেৰে প্ৰকৃততে ফেঁচাই মানুহক মৃত্যুৰ আগজাননী নিদিয়ে৷ লগৰীয়াৰ সৈতে যোগাযোগহে কৰে৷ এনে মাত বিশেষ সময়তহে শুনিবলৈ পোৱাৰ কাৰণ হ’ল, প্ৰজননৰ সময়তহে সচৰাচৰ ই এনে গান গায়৷ ইয়াৰ সৈতে মানুহৰ ভাগ্য বা অকাল মৃত্যুৰ কোনো সম্পৰ্ক নাই।

প্ৰচলিত মতবাদ মতে, প্ৰাচীন ৰোমত যুদ্ধৰ সময়ত সৈনিকে ফেঁচাৰ মাত অনুকৰণ কৰি শত্ৰুৰ আক্ৰমণৰ সংকেত দিছিল ৷ ফলত ইয়ে এক অমংগলৰ প্ৰতীক ৰূপে ৰৈ গ’ল৷ ফেঁচাৰ দেহৰ অনুপাতে প্ৰকাণ্ড চেপেটা মুখ, ডিঙি ঘুৰাই চাব পৰা ক্ষমতা, নিশাচৰ অভ্যাস সকলো মিলি যেন ইহঁতক মানুহৰ দৃষ্টিত ৰহস্যময় কৰি তোলে৷ ইহঁতে প্ৰায়ে গাৱেঁ-ভূঞে থকা পুৰণি আৰু বৃহৎ গছত নিশা খাদ্য বা লগৰীয়াৰ সন্ধানত পৰেগৈ৷ সেয়ে এনে ঠাইৰ পৰা ভাঁহি অহা মাতৰ বাবে মানুহে ফেঁচাক অপশক্তিৰ বাহক বুলি গণ্য কৰিবলৈ ল’লে যেন ভাব হয়৷ 

লোকবিশ্বাসৰ আধাৰ হৈছে চাৰিওকাষৰ পৰিঘটনাৰ পৰ্যবেক্ষণ আৰু সেইবোৰ ব্যাখ্যা কৰাৰ বাবে মানুহৰ চিৰন্তন প্ৰচেষ্টা। অতীজৰে পৰা মানুহে প্ৰকৃতিৰ বিভিন্ন ঘটনা বা পৰিৱৰ্তন লক্ষ্য কৰিছে আৰু তাৰ কাৰণ বা মানুহৰ জীৱনত তাৰ পৰা পৰিব পৰা প্ৰভাৱ বিচাৰ কৰি চাইছে। গতিকে কাকতালীয়ভাৱে ঘটা দুটা ঘটনাৰ এনে সংযোগ উলিয়াই মানুহে নিজৰ জীৱন সুৰক্ষিত কৰাৰ চেষ্টা কৰে- অপায়-অমংগলৰ পৰা হাত সাৰি থকাৰ চেষ্টা কৰে।

মনোবিজ্ঞানৰ মতে লোকবিশ্বাসৰ অন্য এক কাৰণ হ'ল, নিশ্চিতকৰণ পক্ষপাতিত্ব (Confirmation bias)। নিশ্চিতকৰণ পক্ষপাতিত্ব সৃষ্টি হয় যেতিয়া মানুহে নিজৰ ইতিমধ্যে থকা এটা বিশ্বাসক নিশ্চিত কৰা পৰিঘটনাবোৰ লক্ষ্য কৰে আৰু মনত ৰাখে, কিন্তু সেই বিশ্বাসৰ সৈতে সামঞ্জস্য নথকা যিকোনো কথা আওকাণ কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, ক’লা মেকুৰী এটাই আপোনাৰ বাট কটাৰ পিছত যদি কিবা বেয়া হয় তেন্তে সেইটো আপোনাৰ মনত থাকে। কিন্তু যদি একো নহয় (বা ভাল কিবা এটা হয়), তেন্তে সেইটো পাহৰি যায় — কাৰণ সেইটোৱে ইতিমধ্যে থকা আপোনাৰ বিশ্বাসটোক সমৰ্থন নকৰে। তেনেদৰে কাউৰীয়ে ৰমলিয়ালে, সেইদিনাই আলহী আহিল- আপোনাৰ বিশ্বাসটো দৃঢ় হৈ পৰিল। কিন্তু যদি কাউৰীয়ে ৰমলিয়ালে কিন্তু কোনো নাহিল- গতিকে আপুনিও হয়তো সেই কথা পাহৰি পেলালে। শৈশৱৰে পৰা লৈ অহা এনে যিকোনো লোকবিশ্বাসৰ আঁত বিচাৰি চাবচোন- ইয়াৰ সাংস্কৃতিক আৰু বৈজ্ঞানিক সূত্ৰই নিজকে আৰু এই পৃথিৱীকো নতুনকৈ চিনাৰ বাট মুকলি কৰিব পাৰে।

প্ৰকৃতিৰ সৈতে জড়িত এনে কোনো লোকবিশ্বাস আপুনিও লৈ আহিছে নেকি? তলত মন্তব্য দি জনাব পাৰে। তেনে যিকোনো লোকবিশ্বাসৰ বৈজ্ঞানিক সূত্ৰ বিচৰাৰ চেষ্টা কৰি চাম!

কাউৰীৰ অসাধাৰণ বুদ্ধিমত্তা

ঈছপৰ সাধুৰ তৃষ্ণাতুৰ কাউৰীটোৰ কথা আপোনাৰ মনত আছেনে? গ্ৰীষ্মৰ দিন এটাত কাউৰী এটাই চাৰিওদিশে পানী বিচাৰি হাহাঁকাৰ কৰি আছিল। এনেতে তাৰ চকুত পৰিল এটা মাটিৰ কলহ। ওচৰ পাই দেখে যে কলহৰ তলিত কণমান পানী আছে কিন্তু তাৰ ঠোঁটেৰে সেয়া ঢুকি নাপায়গৈ। চতুৰ কাউৰীটোৱে ক্ষন্তেক ভাবি উৰা মাৰিলে। তাৰপিছত এঠাইৰ পৰা ঠোঁটেৰে সৰু সৰু শিলগুটি এটা এটাকৈ তুলি আনি কলহটোত পেলাবলৈ আৰম্ভ কৰিলে। যিমানেই শিলগুটি পৰিল, কলহৰ তলিৰ পানীও অলপ অলপকৈ ওপৰলৈ উঠি আহিবলৈ ধৰিলে। আৰু এটা সময়ত কাউৰীটোৱে কলহৰ মুখলৈ উঠি অহা পানী খাই আয়াসেৰে পিয়াহ পলুৱাবলৈ সক্ষম হ'ল। 

ঈছপৰ সাধুৰ কাউৰীটো; উৎস: মিল' ৱিণ্টাৰ

বছৰ বছৰ ধৰি এই উপকথাটো ধৈৰ্য্য আৰু উপস্থিত বুদ্ধিৰ চানেকি এক নৈতিক কাহিনী হিচাপে প্ৰচলিত হৈ আহিছে। তাৰ লগতে ই জনমানসত কাউৰীৰ চতুৰালি এক কিংবদন্তীৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰাত সহায় কৰি আহিছে। পিছে কাউৰীৰ বুদ্ধিমত্তা কেৱল এনে উপকথাতে সীমাবদ্ধ নহয়। শেহতীয়া বৈজ্ঞানিক গৱেষণাই দেখুৱাইছে যে  ইহঁত সঁচা অৰ্থতে অবিশ্বাস্যভাৱে বুদ্ধিমান চৰাই। সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰাৰ অপূৰ্ব ক্ষমতাৰ বাবে কাউৰী বৰ্তমান বান্দৰজাতীয় প্ৰাণীৰ পিছতেই প্ৰাণীজগতৰ আটাইতকৈ বেছি বুদ্ধিমত্তা সম্পন্ন প্ৰাণী বুলি পৰিগণিত হৈছে৷ 

দীৰ্ঘদিন ধৰি সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰাটো মানৱ সমাজৰ এক অনন্য বৈশিষ্ট্য বুলি গণ্য কৰা হৈছিল। সভ্যতাৰ আৰম্ভণিতে চিকাৰ কৰা সঁজুলিৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ক্ৰমাগতভাৱে বহু জটিল সঁজুলিৰ উদ্ভাৱন আৰু ব্যৱহাৰে মানুহক সভ্যতাৰ পথত তড়িৎ গতিৰে আগুৱাই লৈ গৈছিল। কিন্তু বৰ্তমান গৱেষণাই প্ৰমাণ কৰিছে যে এইক্ষেত্ৰত মানুহ অকলশৰীয়া নহয়, বহু জীৱ-জন্তুৱেও দৈনন্দিন জীৱনত সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, চিম্পাঞ্জীয়ে মাছ ধৰিবলৈ ডাল-পাত আৰু কিছুমান শগুনে উটপক্ষীৰ কণী ভাঙিবলৈ শিলগুটি ব্যৱহাৰ কৰে। কিন্তু এই চতুৰ জীৱবোৰৰ ভিতৰত কাউৰীৰ স্থান এখোপ ওপৰত। কাৰণ প্ৰাথমিক সঁজুলিৰ ব্যৱহাৰত পাৰ্গত হোৱাৰ উপৰিও কাউৰীয়ে উপস্থিত বুদ্ধিৰে বহুতো জটিল সমস্যা-সমাধান আৰু জটিল সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰাৰ প্ৰমাণ পোৱা গৈছে৷ উদাহৰণস্বৰূপে, দক্ষিণ প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অঞ্চলৰ নিউ কেলেডোনিয়া দ্বীপৰ স্থানীয় কাউৰীবোৰ ডাল-পাত, কাঠ আদিৰে সঁজুলি নিৰ্মাণ কৰাৰ ক্ষমতাৰ বাবে জনাজাত। সিহঁতে এই সঁজুলিবোৰ ব্যৱহাৰ কৰি ঈছপৰ সাধুৰ কাউৰীটোৰ দৰেই গছৰ গাঁতৰ পৰা পোক-পৰুৱা আৰু পলু উলিয়াই আনে।

নিউ কেলেডোনিয়া দ্বীপৰ স্থানীয় কাউৰী এটাই সৰু লাঠি ব্যৱহাৰ কৰি খাদ্য বিচাৰে। উৎস: গৱেষণা পত্ৰ  

দৰাচলতে বিজ্ঞানীসকলে নিউ কেলেডোনিয়ান কাউৰীৰ ওপৰত আজি কেইবা দশক ধৰি অধ্যয়ন কৰি আহিছে। অক্সফ'ৰ্ড বিশ্ববিদ্যালয়ৰ বিজ্ঞানী এলেক্স কেচলিক আৰু তেওঁৰ দলে  বেটী নামৰ কাউৰীজনীৰ বাবে এটা থিয় কাঁচৰ নলীত খাদ্য থৈ এটা পৰীক্ষা কৰিছিল। সেই খাদ্য উলিয়াই আনিবলৈ বেটীক দিয়া হৈছিল এডাল পোন তাঁৰ। বেটীয়ে প্ৰথমে তাঁৰেৰে খাদ্যবিধ তুলি আনিবলৈ কেইবাবাৰো চেষ্টা কৰিলে। তাৰপিছত তাঁৰডাল বাহিৰলৈ আনি বেঁকা কৰি হুক এটাৰ ৰূপ দিলে। এইবাৰ সেই বেঁকা হুকৰ সহায়ত বেটীয়ে নলীৰ পৰা খাদ্য উলিয়াই আনি সকলোকে বিস্ময়াভূত কৰি পেলালে। ইয়াৰ আগতে কোনোধৰণৰ তাঁৰ ব্যৱহাৰ কৰি নোপোৱা বেটীৰ এই বুদ্ধিমত্তা মানুহৰ বাহিৰে অন্য কোনো প্ৰাণীৰ ক্ষেত্ৰতে দেখা নাযায়। গতিকে এই গৱেষণাই কাউৰীৰ বুদ্ধিমত্তাৰ ক্ষেত্ৰত যুগান্তকাৰী অৱদান আগবঢ়ালে। বেটীৰ এই কৃতিত্ব ইমানেই তাৎপৰ্যপূৰ্ণ আছিল যে বেটীৰ নামত এটা ডাক টিকটৰো প্ৰচলন হ'ল। 

পৃথিৱীৰ বিভিন্ন ঠাইত প্ৰায় ৪৩ বিধ কাউৰীৰ প্ৰজাতি পোৱা যায়। দক্ষিণ আমেৰিকা আৰু এণ্টাৰ্কটিকাৰ বাহিৰে সমগ্ৰ পৃথিৱীতে বিভিন্ন পৰিৱেশত নিজকে খাপ খোৱাই লৈ এই কাউৰীবোৰে জীৱন নিৰ্বাহ কৰিছে। আমাৰ গাঁৱে-ভূঞে-চহৰে-নগৰে দেখা পোৱা পাটিকাউৰীটোকে কেতিয়াবা ভালদৰে মন কৰিবচোন! ঈছপৰ সাধুৰ কাউৰীটোৰ দৰেই ইহঁতৰো বুদ্ধিমত্তাৰ প্ৰমাণ আপুনি নিজেই হয়তো দেখা পাব।  

তথ্যউৎস:

• New Caledonian crows can create compound tools
  
• Crows Go to the Head of the Class
  
• New Caledonian crows extract prey faster with complex hooked tools
  
• Researchers Discover Why New Caledonian Crows Make Hooked Stick Tools
  
• New Caledonian crows plan for specific future tool use
  

অসমৰ মাছৰোকা চৰাইবোৰ

অসমৰ খাল, বিল বা নৈৰ আশে পাশে গছৰ ডালত বা জেওৰা খুঁটিত বহি পানীলৈ একান্তমনে চাই জোপ লৈ থকা মাছৰোকা চৰাইটোলৈ কেতিয়াবা মন কৰিছেনে?  চিকাৰ চকুত পৰিলে ই পানীৰ ঠিক ওপৰতে উৰি থাকি  লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰে আৰু পিছমুহূৰ্ততে ৰকেটৰ দৰে ছোঁ মাৰি পানীলৈ  নামি যায়। মাছৰোকাৰ এই বিশেষ উৰণ (hovering) অসমৰ বহু জলাশয়ত চিনাকি দৃশ্য। কিন্তু আপুনি জানেনে, ভাৰতত থকা ১৩ বিধ মাছৰোকাৰ ভিতৰত দহটা প্ৰজাতি আমাৰ অসমতে দেখা পোৱা যায়? আহকচোন, এই ৰং বিৰঙী চৰাইবিধৰ বৈচিত্ৰ্যময় জগতখনত এভুমুকি মাৰি চাওঁ। 

মাছৰোকা চৰাই কেনেকৈ চিনিব? আটাইতকৈ সহজ উপায় হৈছে, চৰাইটোৰ ৰঙকে ধৰি অন্য শাৰীৰিক বৈশিষ্ট্যবোৰ মন কৰা।প্ৰায়বোৰ মাছৰোকাৰ দেহত উজ্জ্বল সেউজীয়া, নীলা আৰু কমলা ৰঙৰ সমাহাৰ দেখা পাব। মাছৰোকা চৰাইৰ মূৰটো ডাঙৰ।নেজ প্ৰায়ে চুটি।ঠোঁটটো ডেগাৰৰ দৰে দীঘল আৰু জোঙা। ইয়াৰ ঠোঁটটো চিকাৰৰ বাবে বিশেষভাৱে নিৰ্মিত। ঠোঁটটোৰ আকাৰ বায়ুগতিবিদ্যাৰ ফালৰ পৰা এনে এৰ'ডাইনেমিক যে ই জোপ লৈ থকা ঠাইৰ পৰা চিকাৰৰ ফালে তীব্ৰ গতিৰে যাব পাৰে। ডুব দিয়াৰ সময়তো এই আকাৰে পানীৰ ছিটিকনি কমোৱাত সহায় কৰে। এইবাবেই মাছৰোকাৰ ঠোঁটৰ আৰ্হি জাপানৰ বুলেট ট্ৰেইনতো অনুকৰণ কৰিছে। 

বগা-কণীয়া মাছৰোকা (Credit-Nejib Ahmed)

চিকাৰ কৰিবৰ বাবে মাছৰোকাৰ দুচকুৰ বিশেষভাৱে অভিযোজন হৈছে। ইহঁতৰ দৃষ্টিত দূৰবীক্ষণ ক্ষমতা আছে। ইয়াৰ উপৰিও চকুত নিচিটেটিং মেমব্ৰেন (nictitating membrane) নামৰ এবিধ পতা থাকে যি পানীৰ তলত আমি পিন্ধা চছমাৰ দৰে কাম কৰি দুচকুক সুৰক্ষা দিয়ে। 

মেৰু অঞ্চল আৰু কিছুমান শুকান মৰুভূমিৰ বাহিৰে বিশ্বৰ প্ৰায়বোৰ ঠাইতে মাছৰোকা চৰাই আছে। সমগ্ৰ বিশ্বত মুঠ ৯৩ টা ৰং-বিৰঙী মাছোৰোকাৰ প্ৰজাতি পোৱা যায়৷ অসমত পোৱা প্ৰজাতি কেইটাৰ আকাৰ, দেহৰ বৰণ আৰু সিহঁতৰ বাসস্থান লক্ষ্য কৰিলে সহজে চিনিব পাৰি। সাধাৰণতে নৈ, বিল-পুখুৰীৰ পাৰৰ কোনো গছৰ ডালত দেখা পোৱা সৰু নীল-সেউজীয়া মাছোৰোকাবিধৰ নাম নীলা মাছৰোকা (Common Kingfisher)। সততে দেখিবলৈ পোৱা অন্য এবিধ ডাঙৰ আকাৰৰ মাছৰোকা হ'ল বগা-বুকুৱা মাছৰোকা (White-throated Kingfisher)। নামটোৰ দৰেই ইহঁতৰ মূগা দেহত বুকুৰ বগা দাগটো জিলিকি থাকে।বৰঠুটিয়া মাছৰোকা (Stork-billed Kingfisher) আকৌ তাতোকৈ ডাঙৰ।  ইয়াৰ উজ্জ্বল ৰঙা ঠোঁট আৰু মূগাবৰণীয়া মূৰটো সহজে চকুত পৰে। এই চৰাইটো সাধাৰণতে নদী বা ডাঙৰ পুখুৰীৰ পাৰত দেখা পোৱা  যায়।  

বগা-বুকুৱা মাছৰোকা (Credit- Ali Arsh)

নীল-সেউজীয়া ৰঙৰ সলনি কেৱল ক'লা আৰু বগা ৰঙ থকা মাছৰোকাবিধ হ'ল পখৰা মাছৰোকা (Pied Kingfisher)। ইয়াৰ মূৰত অকণমানকৈ মুকুট বা চূড়া এটি থাকে। ইয়াৰ দৰে দেখিবলৈ সাইলাখ একে অন্য এবিধ মাছৰোকা হ'ল ক্ৰেষ্টেড মাছৰোকা (Crested Kingfisher)। এইবিধ চৰাই পখৰা মাছৰোকাতকৈ আকাৰত কিছু ডাঙৰ। এই দুয়োবিধ মাছৰোকাই সাধাৰণতে খৰস্ৰোতা জুৰি বা নৈৰ পাৰত বাস কৰে।  অসমত দেখা পোৱা অন্য প্ৰজাতিবোৰ হ'ল ব্লাইথ মাছৰোকা (Blyth's Kingfisher), বগা-কণীয়া মাছৰোকা (Blue-eared Kingfisher), বাওনা মাছৰোকা (Black-backed Dwarf Kingfisher),  ক'লা-টুপীৰ মাছৰোকা (Black-capped Kingfisher) আৰু ৰঙচুৱা মাছৰোকা (Ruddy Kingfisher)। ইহঁতৰ প্ৰায়বোৰকে মূলত: ডাঙৰ গছ থকা হাবিতলীয়া জান-জুৰিৰ কাষত বা অৰণ্যত দেখিবলৈ পোৱা যায়। 

মাছৰোকাই পিছে মাছৰ বাহিৰেও বিভিন্ন ধৰণৰ খাদ্য খায়। জলাশয়ৰ কাষত পোৱা জিঞাঁ, পোক-পৰুৱা, গুবৰুৱা, কেঁকোৰা, বেং, মকৰা আদি ইহঁতৰ প্ৰিয় খাদ্য। মাছৰোকা প্ৰায়ে অকলশৰে থাকে। ইহঁতে নিজৰ থকা ঠাইখন অন্য চৰাইৰ পৰা জোৰদাৰ ৰক্ষা কৰি চলে।বসন্তৰ এনে দিনবোৰত পিছে মাছৰোকাই সংগীৰ সন্ধান কৰে। মতা মাছৰোকাই প্ৰায়ে ঠোঁটত মাছ লৈ মাইকী চৰাইজনীৰ কাষ চাপে। যোৰ পাতিলে দুয়ো মিলি জলাশয়ৰ কাষৰ বালিয়া মাটিত বা গছৰ খোৰোঙত বাহ পাতে। মাইকী মাছৰোকাই বাহত ৩-৬ টা শুভ্ৰ কণী পাৰে আৰু দুয়ো পাল পাতি কণীবোৰ  উমনী দিয়ে। পোৱালীবোৰ তিনি-চাৰি মাহ ধৰি খুৱাই দুয়ো মিলি ডাঙৰ কৰে। 

পোৱালিৰ প্ৰতিপালনৰ ক্ষেত্ৰত পখৰা মাছৰোকাই  আকৌ এক আমোদজনক আচৰণ দেখুৱায়৷ পখৰা মাছৰোকাৰ বাহত মাক-দেউতাকৰ উপৰিও ওচৰ সম্পৰ্কীয় চৰায়ে পোৱালি ডাঙৰ-দীঘল কৰাত সহায় কৰে৷ এনেধৰণে নিজৰ পোৱালি নোহোৱা স্বত্বেও পৰিয়ালৰ সম্পৰ্কীয় কণমানিহঁতৰ লালন পালনত যত্ন লোৱা পৰিঘটনাটোক সহযোগিতামূলক প্ৰজনন (co-operative breeding) বুলি কোৱা হয়৷ গৱেষণাৰ তথ্য অনুসৰি বিশ্বৰ প্ৰায় ৯% চৰাই অৰ্থাৎ প্ৰায় ৮০০ বিধ চৰাইৰ ক্ষেত্ৰত এই আচৰণ দেখা যায়৷ নতুনকৈ বাহ সাজিবলৈ প্ৰয়োজনীয় ঠাইৰ অভাৱ আৰু নতুনকৈ প্ৰজননক্ষম হোৱা অনভিজ্ঞ চৰায়ে স্বাধীনভাৱে থকাৰ বাবে হ’বলগীয়া সংকটৰ পৰা ৰক্ষা পোৱা আদিয়ে ইয়াৰ মূল কাৰণ।

মাছৰোকাৰ এই বৈচিত্ৰ্যময় জীৱনৰ বিভিন্ন দিশকলৈ বৈজ্ঞানিক গৱেষণা চলি আছে আৰু নিতৌ ন ন তথ্য পোহৰলৈ আহিছে। অসমৰ থলুৱা মাছৰোকা চৰাইবোৰ পৰ্য্যবেক্ষণ কৰি আমি প্ৰকৃতিৰ এই বিনন্দীয়া জগতখন সুবাস ল'ব পাৰোঁ আৰু প্ৰকৃতি সংৰক্ষণৰ বাবে এখোঁজ আগবঢ়াব পাৰোঁ।

পখৰা মাছৰোকা (Credit- Saumitra Newalkar)

চপেনৰ কলিজাটো

সিদিনা ৰাতিপুৱাৰ পৰাই প'লেণ্ডৰ ৰাজধানী ৱাৰশ্ব’ৰ আকাশ গোমা। তাতে ডিচেম্বৰৰ ঠেঁটুৱৈ-ধৰা জাৰ। তৰপে তৰপে উমাল কাপোৰ পিন্ধিহে ঘৰৰ বাহিৰ হোৱাৰ সাহস কৰিলোঁ৷ ৱাৰশ্ব’ বা প’লিছ ভাষাত ৱাৰশ্বাৱা মহানগৰীত এয়া মোৰ প্ৰথম সপ্তাহ। জেটলেগ আৰু শীতৰ প্ৰকোপৰ সৈতে এতিয়াও অভ্যস্ত হোৱাই নাই। তথাপি নতুন দেশখন ভালকৈ চোৱাৰ আৰু ইয়াৰ জীৱনৰ ৰং-ৰূপ উপভোগ কৰাৰ হেঁপাহতে ওলাই আহিবলৈ বাধ্য হ'লোঁ যেন!

মোৰ বাবে বাট চাই থকা শীত-তাপ নিয়ন্ত্ৰিত উবাৰখনত বহি লৈ স্বস্তিৰ নিশ্বাস পেলালোঁ।

’জিন ড’ব্ৰে (শুভ দিন৷)’- উবাৰৰ চালকজনে মাত দিলে। মাস্কৰ মাজেৰে দেখা পোৱা তেওঁৰ মুখৰ অবয়বটো আৰু কথাৰ সুৰটোত ৰাছিয়াৰ মানুহ যেন ভাৱ হ'ল।

উমাল টুপী, স্কাৰ্ফ আৰু হাতৰ ডাঠ মোজাযোৰ খুলি খুলি ময়ো সম্ভাষণ জনালোঁ, 'জিন ড'ব্ৰে!'

যোৱা কেইদিনত ইয়াত ইংৰাজী কোৱা মানুহ কমেই পাইছোঁ। গতিকে বাটে-ঘাটে দুই এষাৰ প'লিছ কথা-বতৰা নাজানিলেই নহয়। সেয়ে এইকেইদিনতে ময়ো কাম চলাকৈ যি পাৰোঁ প'লিছ কোৱাৰ অভ্যাস কৰিছোঁ।

মই আলহী হৈ থকা প'লিছ বন্ধু য়ানেকৰ ঘৰৰ পৰা মূল চিটি চেণ্টাৰলৈ গাড়ীৰে প্ৰায় আধাঘন্টাৰ বাট৷ সমগ্ৰ বাটছোৱা উবাৰৰ খিৰিকীৰে চাই গ'লো ৱাৰশ্ব' মহানগৰীৰ মাদকতাময় ৰূপ ৷ চাৰিওদিশে বৰদিনৰ উৎসৱমুখৰ পৰিৱেশ। মূলত: কেথ'লিক ধৰ্মী এই দেশত বৰদিনৰ আয়োজন বৰ আড়ম্বৰপূৰ্ণ। দোকান-পোহাৰ আৰু বাটে-পথে ৰং-বিৰঙী লাইট আৰু সাজ-সজ্জা। 

অ'ল্ড টাউন স্কুৱাৰত ৰাজকীয় প্ৰসাদ আৰু ছিগমাণ্ডৰ স্তম্ভ

অ’ল্ড টাউন স্কুৱাৰত উবাৰখনৰ পৰা নমাৰ লগে লগেই শীমশীতল বতাহ এজাকে মোক চুই গ’লহি৷ এই অ’ল্ড টাউন ৱাৰশ্ব'ৰ আটাইতকৈ প্ৰাচীন অংশ৷ অ'ল্ড টাউনৰ ঠিক সোঁমাজতে আহল বহল মুকলি স্কুৱাৰ। তাৰ একাষে আটকধুনীয়া কাৰুকাৰ্য্যৰ ৰাজকীয় প্ৰসাদ৷ বিপৰীতে সৰু-বৰ দোকান, ৰেষ্টোৰাঁ, গিৰ্জাঘৰ আৰু সংগ্ৰহালয় ইত্যাদি। 

ৰাজকীয় প্ৰসাদৰ সন্মুখতে সুউচ্চ ছিগমাণ্ডৰ স্তম্ভ। ৱাৰশ্ব'ত ভৰি দিয়াৰ দিনাই সেয়া দেখুৱাই বন্ধু য়ানেকে কৈছিল, প’লেণ্ডৰ তৃতীয়জন ৰজা এই ছিগমাণ্ড (Sigismund III Vasa)-এ পোন্ধৰ শতিকাত প’লেণ্ডৰ ৰাজধানী ক্ৰাক’ভ (Kraków) ৰ পৰা ৱাৰশ্ব'লৈ আনিছিল৷ তাৰে স্মৃতিত স্থাপিত এই স্তম্ভ৷

আজি সেই স্তম্ভৰ তলতে দেখা পালোঁ কমলাৰঙী ছাতি এটা মেলি লৈ থিয় দি আছে এজন যুৱক। আগবাঢ়ি গৈ সুধিলোঁ,

’আপুনিয়ে ৱাকিং ট্যুৰৰ গাইড নেকি?’

’হয়, মোৰ নাম মেক্স৷ আপোনালোকক আজি ময়ে ৱাৰশ্ব' দেখুৱাম৷’

মেক্সৰ বয়স মাথোঁঁ বিছ-বাইছ বছৰহে হ'ব যেন লাগিল৷ ইমান কমবয়সতে নিজৰ ঠাইখনক লৈ তেওঁৰ আগ্ৰহ দেখি মোৰ ভাল লাগিল৷ ক্ষন্তেক পিছতে আমাৰ কাষ চাপি আহিল এহাল গ্ৰীক দম্পতী৷ মোৰ দৰেই প'লেণ্ডৰ অতীত আৰু বৰ্তমানৰ বুজ লোৱাৰ হেঁপাহত আহিছে তেওঁলোক। দুয়ো চল্লিশৰ অনুৰ্দ্ধৰ। গম পালোঁ, কৰ্মসূত্ৰে যুৱকজন লণ্ডনত, যুৱতীগৰাকী এথেন্সত থাকে৷ গতিকে বৰদিনৰ বন্ধত দুয়ো প’লেণ্ডত লগ হৈছেহি ৷

মেক্সে আমাৰ চিনাকি লয় মানে হুৰহুৰাই বৰফ পৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে৷ বাট-পথ আৰু দাঁতিকাষৰীয়া ঘৰ, গছ-বন সকলো নিমিষতে ছানি পেলালে বৰফৰ শুভ্ৰ দলিচাই৷ উমাল কাপোৰৰ তৰপৰ পৰা কোনোমতে দুচকু মুকলি কৰি লৈ আমি মেক্সৰ সৈতে খোজ আগবঢ়ালোঁ।তাৰ লগে লগে মেক্সে আমাক অ’ল্ড টাউনৰ ইতিহাসৰ আভাস দিলে। 

দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ সময়ত জাৰ্মানীৰ নাজী বাহিনীয়ে এই মহানগৰৰ প্ৰায় ৮৫% ধ্বংস কৰি পেলাইছিল। মাটিৰ সৈতে মিলি গৈছিল প্ৰায় সকলোবোৰ ঘৰ-দুৱাৰ অৰু ঐতিহাসিক কীৰ্তিচিহ্ন। বহু প'লিছ নাগৰিক বন্দী হৈ পৰিছিল শ্ৰমিক শিবিৰ বা নাজী কন্‌চেণ্ট্ৰেশ্যন কেম্পত৷ মানৱতাৰ এক কৰুণ ইতিহাস সেয়া৷ ৱাৰশ্ব'ৰ অলিয়ে গলিয়ে মেক্সে আমাক সেই ইতিহাসৰে চানেকি দেখুৱাই গ’ল৷

কিন্তু নাজী বাহিনীয়ে নিশ্চিহ্ন কৰি পেলাব খোজা ৱাৰশ্ব' যেন শ্মশানৰ পৰাই পুনৰ জী উঠিল। বিশ্বযুদ্ধৰ শেষত মহানগৰখনৰ ঘৰ-বাট-দলং-গীৰ্জা সকলোৰে এক অভূতপূৰ্ব পুনৰ্নিমাণ প্ৰক্ৰিয়া আৰম্ভ হ’ল৷ বহুবছৰ জোৰা কষ্ট আৰু পৰিশ্ৰমেৰে এই অ’ল্ড টাউন পুনৰ আগৰদৰেই হুবহু নিৰ্মাণ কৰি উলিওৱা হ'ল৷

’প্ৰতিটো বাটৰ দুয়োকাষে, ঘৰবোৰৰ ভিতৰে-বাহিৰে সম্পূৰ্ণ একেদৰেই নিখুঁতভাৱে পুনৰ্নিমাণ কৰিবলৈ যুদ্ধত বিধ্বস্ত দেশখনে পুঁজি ক’ৰ পৰা গোটালে?’ মোৰ কৌতুহল হ’ল৷

’আপোনালোকে হয়তো বিশ্বাস নকৰিব! ইয়াৰ সকলো পুঁজি আহিছিল জনসাধাৰণৰ বৰঙণিৰ পৰা৷ সমগ্ৰ প’লেণ্ডৰ পৰা আহি এই প্ৰকল্পবোৰত কাম কৰিবলৈ স্বেচ্ছাসেৱী গোট খাইছিলহি৷’

মেক্সৰ উত্তৰ শুনি আচৰিত হ'লোঁ। লগতে প'লিছসকলৰ অদমনীয় সত্বাৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধাত মোৰ মূৰ দোঁ খালে। ৰাইজে নখ জোকাৰিলে সঁচাই নৈ বয়! তাৰেই এক অপূৰ্ব নিদৰ্শন হৈ থিয় দি আছে যেন এই মহানগৰ।

সিদিনা অবিৰাম সৰি থকা বৰফৰ মাজতে থিয় দি মেক্সে ইটোৰ পিছত সিটোকৈ প'লিছ জাতীয়তাবাদৰ বহু কাহিনী কৈ গ'ল। প’লেণ্ডৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ কবি ৰূপে জনাজাত আদাম মিটছ্কে‌ভিট্ছ‌ৰ প্ৰতিমূৰ্তিৰ সন্মুখত ৰৈ শুনিলোঁ কেনেকৈ সেই কবিয়ে প’লিছ সত্ত্বা জীয়াই ৰখাৰ বাবে কলমেৰে যুঁজিছিল৷ ক’পাৰনিকাছ চায়েন্স চেন্টাৰত মেক্সে এই দেশৰে সন্তান নিক’লাছ ক’পাৰনিকাছৰ অৱদানৰ কথা ক'লে। ৱাৰশ্ব’ বিশ্ববিদ্যালয় দেখুৱাই ক'লে মেৰী কুৰীৰ অধ্যাৱসায়ৰ কাহিনী৷ উচ্চ শিক্ষা আৰু গৱেষণাৰ বাবে এটা সময়ত ফ্ৰান্সলৈ প্ৰব্ৰজন কৰিলেও মেৰী কুৰী অন্তৰেৰে চিৰদিন প’লিছ হৈয়ে ৰ’ল৷ তেওঁ আৱিষ্কাৰ কৰা প্ৰথমটো ৰাসায়নিক মৌলৰ সেয়ে নাম দিলে ’প’ল’নিয়াম' ৷ এই আৱিষ্কাৰেই তেওঁলৈ দ্বিতীয়টো ন’বেল বঁটা আনিছিল৷

এটা সময়ত আমাক কিছু সকাহ দি বৰফ পৰা বন্ধ হ’ল৷ ডাৱৰ ফালি লাহেকৈ এচেৰেঙা ৰ’দো ওলাল৷ আমি তিনিও মেক্সৰ সৈতে খোজ দি য’তেই সুৰুঙা পালোঁ তাতে ৰ’দৰ উত্তাপত হাত-ভৰিবোৰ সজীৱ কৰাৰ চেষ্টা কৰিলোঁ৷

ৱাৰশ্ব’ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ বিপৰীতে এটা বিশাল গিৰ্জাঘৰ৷ তাৰ সন্মুখত ৰৈ মেক্সে ক’লে,

’এই হ’লী ক্ৰছ গিৰ্জা এটা সময়ত প’লেণ্ডৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ গিৰ্জা আছিল৷ এতিয়া পিছে ইয়ালৈ অন্য এটা আকৰ্ষণতহে পৰ্য্যটকৰ সোঁত বয়৷ কাৰণ এই গিৰ্জাতে বিশ্ববিখ্যাত সুৰকাৰ চপেনৰ কলিজাটো আছে!’

সেই কথা শুনি মোৰ দেহ-মন ৰোমাঞ্চিত হৈ উঠিল। তেন্তে এয়াই সেই ঠাই! য়ানেকৰ মুখত শুনা সেই কিংবদন্তীৰ উৎস!

ৱাৰশ্ব'ৰ হ’লী ক্ৰছ গিৰ্জা (ফটো: ৱিকি কমনছ)

ফ্ৰেডেৰিক চপেনৰ সংগীতৰ খ্যাতি সমগ্ৰ বিশ্বতে অতুলনীয়৷ ডেকা বয়সতে প’লেণ্ডত থিতাপি লোৱা ফৰাচী দেউতাক আৰু প’লিছ মাকৰ সন্তান চপেন এই মহানগৰতে ডাঙৰ হৈছিল৷ শৈশৱতে তেওঁ পৰিয়ালৰ সৈতে বহু দেওবাৰৰ দিন হেনো এই গিৰ্জাতে কটাইছিলহি৷ পিছে প’লিছ-প্ৰুছিয়ান যুদ্ধৰ সময়ত বিছ বছৰ বয়সতে চপেনে চিৰদিনৰ বাবে প’লেণ্ড এৰি যাবলৈ বাধ্য হ’ল৷ জীৱনৰ বাকী সময়ছোৱা তেওঁ ফ্ৰান্সত সংগীত সাধনা কৰি কটালে৷ চিৰৰুগীয়া চপেন মাথোঁ উনচল্লিছ বছৰ বয়সতে শয্যাশায়ী হ'ল। মৃত্যুৰ সময়ত ভনীয়েকক মাতি আনি ক’লে, তেওঁৰ শেষইচ্ছা তেওঁৰ কলিজাটো যাতে ৱাৰশ্ব'ৰ এই হ’লী ক্ৰছ গীৰ্জাত থোৱা হয়!

সেয়া ১৮৫০ চনৰ কথা। প'লেণ্ড তেতিয়া ৰাছিয়ান সাম্ৰাজ্যৰ অধীনত। তাৰ মাজেৰেই বহু বাধা বিঘিনি অতিক্ৰম কৰি ভনীয়েকে চিচাৰ বটলৰ ভিতৰত ব্ৰেণ্ডিত ডুবাই চপেনৰ কলিজাটো প’লেণ্ড পোৱালেহি৷ স্বাধীনতাৰ বাবে হাঁহাকাৰ কৰি উঠা প’লেণ্ডত ইতিমধ্যে চপেন এক ৰাষ্ট্ৰীয় নায়ক হৈ পৰিছে৷ পিছে ভনীয়েকক আচৰিত কৰি সেই অমূল্য উপহাৰ গ্ৰহণ কৰিবলৈ গিৰ্জাৰ কৰ্তৃপক্ষ অমান্তি হ’ল৷ কাৰণ হ’ল, মৃত্যুৰ আগতে প্ৰগতিবাদী লেখিকা এগৰাকীৰ সৈতে চপেনৰ ৰোমান্টিক সম্পৰ্ক! ভনীয়েকৰ কাতৰ অনুৰোধ এৰাব নোৱাৰি অৱশেষত গিৰ্জাই কলিজাটো চমজি ল’লে। কিন্তু বহুবছৰ ধৰি বিশ্বৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ সেই সুৰকাৰৰ কলিজাটো জাবৰৰ দ’মৰ সৈতে গিৰ্জাৰ কোনোবা চুকত অৱহেলিত হৈ পৰি ৰ’ল৷

১৯৪৫ চনৰ ৱাৰশ্ব’ বিদ্ৰোহ (Warsaw uprising)-ৰ সময়ত পুনৰ এবাৰ প’লেণ্ডত দেশপ্ৰেম উঠলি উঠিল৷ অতীতত হেৰাই যাব খোজা ৰাষ্ট্ৰীয় নায়কসকলৰ সন্ধান চলিল। সেই দিনবোৰতে এগৰাকী সাংবাদিকে কেনেবাকৈ জাবৰৰ দ’মৰ মাজত পৰি ৰোৱা চপেনৰ কলিজাটো বিচাৰি পালেগৈ৷ এইবাৰ পিছে মহা আড়ম্বৰেৰে গিৰ্জাত সেই উপহাৰ স্থাপিত হ’ল ৷

চপেনৰ সেই অপূৰ্ব কাহিনীৰেই সিদিনা মেক্সে আমাৰ ৱাকিং ট্যুৰ সামৰিলে। পিছে ভাগ্যৰ বিড়ম্বনাত তাৰ লগতে ময়ো প'লেণ্ড চোৱাৰ হেঁপাহ সামৰিব লগাত পৰিলোঁ। ক'ভিডত জুৰুলা হৈ দুটা সপ্তাহ ৱাৰশ্ব'ত গৃহবন্দী হৈ ৰ'লোঁ। অচিন দেশত অচিন পৰিস্থিতিত পাৰ কৰিবলৈ বাধ্য হ'লোঁ এছোৱা স্থবিৰ নিৰুপায় সময়।

গৈ থৈ কোৱাৰেনটিনৰ পৰা ওলাই প'লেণ্ড এৰাৰ আগতে মোৰ হাতত বাকী থাকিল এটা মাত্ৰ দিন। এই একমাত্ৰ দিনটোত কি কৰা যায়। য়ানেকে সোধাত বিশেষ নভৱাকৈয়ে ক'লোঁ,

'চপেনৰ জন্মস্থান চাবগৈ পাৰি, নহয়নে?'

সিদিনা য়ানেকে পিয়ান'ত বজোৱা চপেনৰ সুৰটো যেন তেতিয়াও মোৰ মনত ৰি ৰি কৈ বাজি আছিল। লগতে অহা যোৱা কৰি আছিল চপেনৰ কলিজাৰ কাহিনীটো।

কথামতেই কাম। পিছদিনাই আমি ৱাৰশ্ব'ৰ পৰা প্ৰায় পঞ্চাছ কি:মি: দূৰৈৰ চপেনৰ জন্মস্থান অভিমুখে ৰাওনা হ'লোঁ। মহানগৰী এৰি আমাৰ গাড়ী যিমানেই আগবাঢ়িল পকী বাটবোৰ ঠেক হৈ আহিল আৰু লাহে লাহে ধৰা দিলেহি প'লেণ্ডৰ এক নিৰিবিলি গ্ৰাম্য ৰূপে। মহানগৰীৰ ব্যস্ততা আৰু শাৰী শাৰী অট্টালিকাৰ ঠাই ল'লেহি দূৰ দিগন্তলৈকে বিয়পি থকা মুকলি পথাৰে। তাৰ মাজে মাজে সৰু সৰু পকী ঘৰ আৰু লঠঙা গছেৰে একো একোখন সৰু গাওঁ। 

চপেনৰ শৈশৱৰ ঘৰত এটি কোঠা

প্ৰায় এঘণ্টামানৰ পিছতে জেলাজ'ৱা ৱ'লা (Żelazowa Wola) নামৰ কণমানি গাওঁখনত আমাৰ গাড়ী ৰ'লগৈ। চাৰিওদিশে নিমাত-নিতাল এক মন জুৰোৱা পৰিৱেশ। বিশাল গেইটখনেৰে সোমাই প্ৰথমে আমি আধুনিক আৰ্হিৰ মিউজিয়ামটোলৈ আগবাঢ়ি গ'লো। তাত টিকেট লৈ বিশাল এক উদ্যান বা মেন'ৰ (manor) ৰ মাজত থকা এটি প'লিছ আৰ্হিৰ সৰু বগা ৰঙী ঘৰত আমি ভৰি দিলোঁগৈ। ১৮১০ চনত এই ঘৰতে চপেনৰ জন্ম হৈছিল। তেওঁৰ মাক হেনো এই উদ্যানৰ মূল অধিবাসী স্কাৰবেক (Skarbek) পৰিয়ালৰ পৰিচায়িকা আছিল। সেই সূত্ৰেই তেওঁলোকৰ মূল ঘৰৰ কাষতে এই ঘৰটোত চপেনৰ পৰিয়ালটো বাস কৰিছিল।

ঘৰটোৰ ভিতৰত বহা কোঠা, সংগীত কোঠা, পাকঘৰ আদিকৈ উনৈশ শতিকাৰ আচবাব আৰু সা-সামগ্ৰীৰে সুসজ্জিত কেইবাটাও কোঠা।বহা কোঠাত এযোৰ কাঠৰ চকী মেজ, কাঠৰ খাঁজ কটা এটা আলমিৰা, একাষে জুহাল। পাকঘৰতো সেই দশকৰ আৰ্হিৰে এখন ঘূৰণীয়া খোৱা মেজ। তাতে সজাই থোৱা আছে চীনামাটিৰ কাপ-প্লেট আৰু চাহৰ টিপয়। চপেনৰ জন্ম হোৱা বুলি ঠাৱৰ কৰা কোঠাটো আয়তাকাৰ। একাষে বিশাল খিৰিকীৰ কাষত এখন পিয়ানো আৰু অন্য মূৰত চপেনৰ প্ৰতিমূৰ্তি। অৱশ্যে চপেনৰ পৰিয়ালটো থকাৰ সময়ত এই ঘৰৰ ৰূপ এনে নাছিল। এতিয়াৰ এই ঘৰ নানা ঐতিহাসিক তথ্যৰ ভিত্তিত পুনৰ্নিমাণ কৰাহে।

তাৰ পৰা ওলাই এইবাৰ আমি ঘৰৰ চৌহদত থকা বাগিচাখনত খোজ দিলোঁগৈ। বিশাল বাগিচাখনত চিনাকি-অচিনাকি বিভিন্ন ফুল। এফালে লঠঙা গছেৰে এখন অৰণ্যৰ মাজত এটি বৰফাবৃত জুৰি। তাৰ ওপৰত কাঠৰ এখন কণমানি দলং। স্পিকাৰত ভাঁহি অহা চপেনৰ মনোমোহা সংগীতৰ সুৰে মুখৰিত কৰি তুলিলে সেই বাগিচাৰ আকাশ-বতাহ। তাকে শুনি শুনি মোৰ দুচকুত জিলিকি উঠিল বহু দশক পূৰ্বে এই বাগিচাৰে কোনোবা গছৰ তলত বহি সংগীত সাধনাত তন্ময় হৈ ৰোৱা কৈশোৰ চপেনৰ ৰূপ।

বাগিচাৰ পৰা দেখা পোৱা চপেনৰ ঘৰটো

এই আপোন ঘৰ আৰু মাতৃভূমিৰ পৰা নিৰ্বাসনেই চপেনৰ দেহ-মন ভাঙি পেলাইছিল নেকি বাৰু? বহুদিনলৈকে অন্তত: প'লিছসকলে তেনেকৈয়ে ধাৰণা কৰি আহিছিল। শেহতীয়াকৈ সেই ধাৰণাৰ সত্যাসত্য বিচাৰ কৰিবলৈএদল বিজ্ঞানী আগবাঢ়ি আহিল। তেওঁলোকে হ'লী ক্ৰছ গিৰ্জাত থকা চপেনৰ কলিজাটোৰ বৈজ্ঞানিক পৰীক্ষা কৰি তেওঁৰ মৃত্যুৰ প্ৰকৃত কাৰণ উদ্ভাৱনৰ প্ৰস্তাৱ দিলে। সেই বাতৰিয়ে পুনৰ বিশ্বত এবাৰ উখল-মাখল লগাই গ'ল।

অৱশেষত গিৰ্জাৰ কৰ্তৃপক্ষৰ অনুমতিক্ৰমে ২০১৪ চনৰ ১৪ এপ্ৰিলত কাঠৰ বাকচ খুলি সন্তৰ্পনে উলিয়াই অনা হ'ল সেই চিচাৰ বটল।দলটোৱে দেখা পালে এটা শতিকাৰ পিছতো সেই বটলৰ ভিতৰত থকা কগনেক (cognac) নামৰ মুগাৰঙী জুলীয়া দ্ৰব্যবিধ শুকাই যোৱা নাই। তাত ওপঙি আছে লোপথুপীয়া আৰু ফুলি উঠা চপেনৰ কলিজাটো! সেই কলিজাৰ কলাসমূহত থকা অস্বাভাৱিক দাগবোৰ চাক্ষুষভাৱেই কিন্তু তন্নতন্নকৈ পৰীক্ষা কৰি তেওঁলোকে ৰায় দিলে, চপেন ক্ৰ'নিক টিউবাৰকুল'ছিছৰ জটিলতাত ভুগিছিল। দলটোৱে সেই কলিজাটো উলিয়াই নানি পুনৰ একেটা বটলতে সাঁফৰ মাৰি উভতাই দিলে। এইবাৰহে যেন সকলোৰে কৌতুহল নিৰ্বাপিত কৰি চপেনৰ কলিজাটোৱে জিৰোৱাৰ অৱকাশ পালে!

প’লিছ আৰু ফৰাচীসকলে এতিয়াও হেনো চপেনক লৈ টনা-আঁজুৰা কৰিব খোজে৷ সিদিনা ওন্দোলা আকাশখন মূৰত লৈ শান্ত-সমাহিত সেই জেলাজ'ৱা ৱ'লা গাওঁ এৰাৰ পৰত সেই বিষয়ে পিছে আমাৰ কাৰো দ্বিমত নাথাকিল৷ চপেনৰ হৃদয়খন আক্ষৰিক অৰ্থতে চিৰদিন প’লেণ্ডৰ হৈ ৰ’ৱ। কথাতেই কয়- Home is where your heart is!

চৰাই চিনাৰ কিটিপ (১)

'বগলী এ বগা ফোঁট দি যা দি যা'

আকাশেদি উৰি যোৱা বগলীজাকলৈ চাই আপুনি বাৰু কেতিয়াবা বগা ফোঁট বিচাৰি পাইছেনে? চৰাইৰ কিচিৰ মিচিৰ মাতে কোনোবা চিকুণ পুৱা আপোনাক জগাই দিছেহিনে? নাইবা নীলিম আকাশত ভ্ৰমি ফুৰা চৰাই এটিলৈ চাই কল্পনা কৰিছেনে, এদিন আপুনিও উৰিব পৰা হ'লে? এনে বিভিন্ন ধৰণে ৰঙীন আৰু বৈচিত্ৰ্যময় চৰাইবোৰ আমাৰ দৈনন্দিন জীৱনৰ অংগ, কবি-সাহিত্যিকৰ সৃষ্টিৰ উৎস আৰু মনোৰম  প্ৰকৃতিৰ ধ্বজাবাহক। সেইবাবেই চৰাই পৰ্যবেক্ষণ দেশে-বিদেশে বৰ্তমান এক জনপ্ৰিয় চখ বা হবী হৈ পৰিছে। এই চখ পূৰাবলৈ কোনো বয়স, সময় বা অৰ্হতাৰ সীমা নাই। প্ৰয়োজন নাই কোনো বিশেষ সঁজুলিৰ বা অন্য খৰচৰো। এই চখ গঢ়িবৰ বাবে প্ৰয়োজন মাথোঁ প্ৰকৃতিৰ অপূৰ্ব ৰূপ উপভোগ কৰাৰ বাবে কিছু সময় আৰু আগ্ৰহ। আহকচোন চাওঁ কেনেকৈ? 

প্ৰথমেই আপোনাৰ প্ৰশ্ন হ'ব পাৰে, চৰাই ক'ত চাব? সহজ উত্তৰটো হ'ল,  আপুনি য’তেই নাথাকক, য'লৈকে নাযাওক প্ৰায় সকলো ঠাইতে অলপ মন কৰিলেই চৰাই চাব পাৰে। আপোনাৰ ঘৰৰ চোতালতে হয়তো প্ৰতিদিনে কাউৰী, শালিকা, ঘৰচিৰিকা, বুলবুলি আদি বহুকেইবিধ চিনাকি চৰায়ে দেখা দিয়েহি। এদিন পুৱাতে কিছুপৰ তাতে বহি লৈ মন কৰকচোন, কিমানবিধ বেলেগ বেলেগ চৰাই দেখা পাইছে?   

ঘৰচিৰিকা চৰায়ে পানীত ওমলিছে (উৎস)

আমি যেনেকৈ আলহীক ঘৰলৈ আদৰি নিওঁ, চাহ-পানী যাচোঁ, তেনেকৈ বহু চৰাইকো আপুনি নিজৰ ঘৰলৈ আদৰিব পাৰে।  অলপ কষ্ট কৰিয়ে আপোনাৰ বাৰীখন চৰাইৰ বাবে আকৰ্ষণীয় কৰি তুলিব পাৰে। চোতালৰ অলপ মুকলি ঠাইত বহলকৈ মুখৰ পাত্ৰ এটাত পানী অলপ ৰাখি চাওকচোন। ঘৰচিৰিকা আৰু বুলবুলিৰ দৰে কিছুমান চৰায়ে গৰমকালি তেনে পাত্ৰত গা ধুই, পানী খাই খেলা কৰিবলৈ ভাল পায়। তেনেদৰে বাৰীত ফুল, জোপোহা বা গছ ৰুই চৰাইৰ খোৱা বস্তু বিচাৰিবলৈ আৰু বাহ সাজিবলৈ সুবিধা কৰি দিব পাৰে। 

 ওলমাই ৰাখিব পৰা চৰাইৰ খাদ্যভঁৰাল (উৎস)

মানুহৰ ঘৰে-বাৰীয়ে দেখা পোৱা চৰাইৰ বাহিৰেও অন্য বহু চৰাই আছে যিবোৰ কেৱল বিশেষ পৰিৱেশতহে দেখা যায়। এই চৰাইবোৰে কিছুমান নিৰ্দিষ্ট বাসস্থান বা চৰণীয়া ঠাই পছন্দ কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, আপুনি নৈ, পুখুৰী বা জলাশয়ৰ ওচৰত বহু ধৰণৰ হাঁহ, মাছোৰোকা বা বগলী আদি চৰাই দেখা পাব। তেনেদৰে হাবি বা অৰণ্যৰ ওচৰে পাঁজৰে দেখা পাব ৰূপহী বা বাৰীসুন্দৰী আদি চৰাইবোৰ।গতিকে যেতিয়াই আপুনি ভিন্ন পৰিৱেশত চৰাই চাবলৈ আৰম্ভ কৰিব, সিহঁতৰ ৰং-ৰূপৰ অপাৰ বৈচিত্ৰ্যও লাহে লাহে আপোনাৰ চকুত ধৰা দিবহি। 

চৰাই কেনেকৈ বিচাৰি উলিয়াব? তাৰ মূল উপায় দুটা- দেখি আৰু শুনি। বেছিভাগ ডাঙৰ বা মজলীয়া জোখৰ চৰাই হয়তো পোনেই আপোনাৰ চকুত পৰিব। নৈপৰীয়া কোনোবা ঠাইত ক'লা পাখি দুখন মেলি ৰ'দ লৈ থকা পানীকাউৰীটো বা দ'লনিত গোঁজ মাৰি ৰোৱা পানী বগলীটো আপোনাৰ দুচকুত হয়তো সহজেই ধৰা দিবহি। অৱশ্যে দূৰৈৰ চৰাই চাবলৈ বাইন'কুলাৰ এটা থাকিলে বেছি সুবিধা। পিছে বহুতো চৰাই আকৌ দেখা পোৱাৰ আগতেই হয়তো আপুনি সিহঁতৰ মাত শুনিব। বিশেষকৈ কিছুমান কণমানি আৰু লাজকুৰীয়া চৰাই চিনাৰ মূল উপায় হ'ল সিহঁতৰ সুকীয়া মাতবোৰ চিনা। বাৰীৰ জোপোহাৰ মাজৰ পৰা অহৰহ মাতি থকা টিপচী চৰাইটো দেখা পোৱাৰ আগতেই আপুনি এনেকৈ চিনিব পাৰিব।

টিপচী চৰাইটি দেখিছে নে শুনিছে? (উৎস)

দেখি বা শুনি আপুনি চৰাই এটা বাৰু ঠিকেই বিচাৰি পালে। পিছে চৰাইটোৰ নামটো জনাৰ উপায় কি? তাৰবাবে সহজ উপায় হ'ল পক্ষী নিৰীক্ষণৰ হাতপুথিবোৰ। এনে কিছুমান জনপ্ৰিয় হাতপুথি হ’ল সৌম্যদ্বীপ দত্তৰ 'অসমৰ চৰাই পৰ্যবেক্ষণৰ হাতপুথি', ৰিচাৰ্ড গ্ৰিমেট, কেৰ'ল ইনস্কিপ আৰু টিম ইনস্কিপৰ ‘বাৰ্ডছ অৱ দ্য ইণ্ডিয়ান চাবকন্টিনেণ্ট’, চেলিম আলীৰ ‘দ্য বুক অৱ ইণ্ডিয়ান বাৰ্ডছ’ আদি। তাৰ লগতে বৰ্তমান স্মাৰ্টফোনত ইনষ্টল কৰিব পৰা ভালেসংখ্যক এপ যেনে ইবাৰ্ড (ebird), আই নেচাৰেলিষ্ট (iNaturalist) আদিত এনে চৰাইৰ ফটো, নাম আৰু মাতৰো সন্ধান কৰিব পাৰি।

চৰাই চিনাৰ সহায়ক হাতপুথি

চৰাই চোৱা আৰু চিনাৰ বাবে অন্য কিছুমান দৰকাৰী কিটিপ হ'ল-

• পুৱা আৰু বিয়লি বেলা চৰাই চোৱাৰ বাবে অতি উত্তম সময়। এইখিনি সময়তে বেছিভাগ চৰাই আটাইতকৈ সক্ৰিয় হৈ থাকে। গতিকে সিহঁতক বিচাৰি উলিয়াবলৈ সহজ হয়।
• চৰাই চাবলৈ ওলাই গ’লে সৰু বহী এখন আৰু কলম এটাও লৈ যাবলৈ চেষ্টা কৰক। অচিনাকি চৰাই এটা দেখা পালে ইয়াৰ আকাৰ, আকৃতি বা ৰঙৰ বিষয়ে মন কৰি লিখি ৰাখিবলৈ চেষ্টা কৰক। যদি আপুনি অঁকি ভাল পায়, তেন্তে চৰাইটোৰ এখন মোটামুটি ছৱিও আঁকি পেলাব পাৰে। পিছত সেয়া হাতপুথিৰ ছৱিৰ লগত মিলাই চিনিবলৈ সহজ হয়।
• কিছুমান চৰাই দেখা পোৱা ঠাই আৰু আচৰণৰ পৰাও চিনিবলৈ সহজ হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, বালিমাহী চৰাইবোৰে নেজডাল অনবৰতে লৰাই থাকে। তেনেকৈ নাচনী চৰায়ে আকৌ প্ৰায়ে নেজডাল জাপানী বিচনীখনৰ দৰে মেলি ধৰে। গতিকে এনে আচৰণবোৰৰ পৰা চৰাইবিধৰ নাম উলিয়াবলৈ সুবিধা হয়।  
• চৰাই চোৱাৰ বাবে স্থানীয় গোট থাকিলে তাতো যোগ দিয়ক। যদি আপোনাৰ অঞ্চলত এনে কোনো গোট নাই, তেন্তে আপুনি নিজেই আগ্ৰহী লোকৰ এনে এটা দল গঠন কৰক।একেলগে চৰাই চাবলৈ যাওক বা আপুনি দেখা পোৱা নতুন চৰাইবোৰৰ বিষয়ে কথা পাতক। দেখিব, কম দিনৰ ভিতৰতে চৰাই চিনাৰ চখ যথেষ্ট উপভোগ্য হৈ পৰিছে।  
• চৰাইৰ ৰং, আকৃতি আৰু আকাৰৰ ক্ষেত্ৰত পাৰ্থক্য থাকিলেও সিহঁতৰ শৰীৰৰ মৌলিক অংশবোৰ একে। শৰীৰৰ এই অংশৰ নামবোৰ জানিলেও চৰাইবিধ চিনাত যথেষ্ট সহায় হয়। পৰৱৰ্ত্তী খণ্ডত এইবিষয়ে অধিক জানিবলৈ পাব। 

জৈৱসাংস্কৃতিক বৈচিত্ৰ্য আৰু ইয়াৰ সংৰক্ষণ

১৯৯৫ চন। আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ নিউ মেক্সিক' চহৰ। তাৰে স্থানীয় বিশ্ববিদ্যালয়খনত  অনুষ্ঠিত হোৱা এক আলোচনাচক্ৰত অংশ ল'বলৈ আহিছিল লুইছা মাফি (Luisa Maffi) নামৰ ইটালিয়ান বিজ্ঞানীগৰাকী। মাফিয়ে তাৰ মাথোঁ এবছৰৰ পূৰ্বে ভাষা আৰু নৃতত্ববিজ্ঞানত ডক্টৰেট ডিগ্ৰী লাভ কৰিছে। তাৰ উপৰিও সেইসময়ত তেওঁ পৰিৱেশ  আৰু জীৱবিজ্ঞানৰ প্ৰতি অত্যন্ত আগ্ৰহী।

ড° লুইছা মাফিয়ে অংশ লোৱা আলোচনাচক্ৰ (Symposium on Language Loss and Public Policy)ৰ বিষয় আছিল হেৰাই যাব খোজা খিলঞ্জীয়া ভাষাবোৰ। তাত উপস্থিত থকা বহুতো ভাষাবিজ্ঞানীয়ে থলুৱা ভাষাৰ সংকটৰ বিষয়ে আলোচনা কৰিলে। তেনেদৰে নৃতত্ববিজ্ঞানীসকলে আশংকা প্ৰকাশ কৰিলে খিলঞ্জীয়া কৃষ্টি-সংস্কৃতি বিপন্ন হোৱাক লৈ। পৰিৱেশ আৰু জৈৱবৈচিত্ৰ্য ধ্বংসৰ বিষয়টোও ইতিমধ্যে এক জলন্ত সমস্যা হৈ পৰিছে। এইসম্পৰ্কীয় আলোচনাবোৰ শুনি ড° মাফি চিন্তাত ডুব গ'ল। তেওঁ অনুভৱ কৰিলে যেন এই সকলোবোৰৰ মাজৰ এক সহজাত আন্ত:সম্পৰ্কৰ কথা এতিয়াও আলোচনাৰ পৰা বাদ পৰি ৰৈছে। 

ড° মাফিৰ এই ধাৰণাকে যেন সত্য বুলি প্ৰতিপন্ন কৰিলে সেই আলোচনাচক্ৰৰ এগৰাকী বক্তাই।  ডেভিদ হাৰ্মন (David Harmon) নামৰ এই জীৱবিজ্ঞানী গৰাকীয়ে তেওঁৰ নিজা গৱেষণাৰ উল্লেখ কৰি ক'লে যে পৃথিৱীৰ জৈৱবৈচিত্ৰ্য আৰু ভাষাৰ বিচিত্ৰতাৰ মাজৰ সম্পৰ্কৰ বিষয়ে পূৰ্ণাংগ গৱেষণা আৰু বিশ্লেষণৰ থল আছে।

সেই মুহূৰ্তটোৱে হৈ পৰিল ড° মাফিৰ পৰৱৰ্তী জীৱনৰ বাবে এক নতুন পথ নিৰ্দেশনা। বক্তৃতা শেষ হোৱাৰ লগে লগে তেওঁ এক মুহুৰ্তও বিলম্ব নকৰাকৈ হাৰ্মনক লগ ধৰিলেগৈ। নিজৰ চিনাকি দিয়ে তেওঁ উত্তেজিতভাৱে ক'লে,

'আপোনাৰ লগত মোৰ ভালকৈ কথা পতাৰ দৰকাৰ!' 

তেওঁলোকৰ আলোচনাৰ বিষয়টোৱে অন্য কেইবাগৰাকী বিজ্ঞানীৰো দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰিলে। অলপ সময়ৰ ভিতৰতে তেওঁলোকৰ চাৰিওফালে বিজ্ঞানীৰ এটা সৰু জুম বান্ধিল। ৰাতিৰ সাঁজ খোৱালৈকে তেওঁলোক গভীৰ আলোচনাত মগ্ন হৈ পৰিল। আনকি খোৱামেজত কোনো কোনোজনে খোৱাৰ মাজে মাজে নেপকিনতে লিখিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে। সেইনিশা বিজ্ঞানীৰ দলটো একমত হ'ল যে ভাষা, সংস্কৃতি আৰু পৰিৱেশ তিনিওটাই ইটোৱে সিটোৰ লগত পাৰস্পৰিকভাৱে সম্বন্ধ থকা বিষয়। গতিকে পৃথক বিষয় হিচাপে অধ্যয়ন কৰাৰ সলনি এই তিনিওটাৰে সামগ্ৰিকভাৱে গৱেষণাৰ প্ৰয়োজন। 

সেই আলোচনাৰ পৰাই জন্ম হ'ল এক নতুন ধাৰণাৰ- জৈৱসাংস্কৃতিক বৈচিত্ৰ্য (biocultural diversity)। প্ৰকৃততে ভাষা, সংস্কৃতিৰ বৈচিত্ৰ্য আৰু জৈৱবৈচিত্ৰ্য সকলোবোৰ এই পৃথিৱীত জীৱনৰ বৈচিত্ৰ্য (Diversity of life) ৰে একো একোটা ৰূপ। আদিম কালৰে পৰা পৃথিৱীৰ ভিন্ন পৰিৱেশত বাস কৰা মানুহৰ ভাষা আৰু সংস্কৃতিৰ একেলগে বিৱৰ্তন হৈছে। সময়ৰ লগে লগে পৰিৱৰ্তিত পৰিৱেশৰ সৈতে মানুহ আৰু মানুহৰ ভাষা আৰু সংস্কৃতিয়েও একেলগে খাপ খুৱাই লৈছে। খিলঞ্জীয়া জাতিসমূহৰ পৰম্পৰাগত জ্ঞান (Traditional Ecological knowledge) হ'ল পৰিৱেশৰ সৈতে মানুহৰ এনে অভিযোজনৰ এক উদাহৰণ। 

জৈৱসাংস্কৃতিক বৈচিত্ৰ্যৰ ধাৰণা জন্ম হোৱাৰ পৰা যোৱা পঁচিছটা বছৰত এই ক্ষেত্ৰখন গৱেষণালব্ধ তথ্যই যথেষ্ট সমৃদ্ধ কৰিছে। শেহতীয়া গৱেষণাই দেখুৱাইছে যে পৃথিৱীত জৈৱবৈচিত্ৰ্য আৰু পৰিৱেশ সংৰক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত সংকটৰ সন্মুখীন হোৱা অঞ্চলবোৰত থলুৱা ভাষা আৰু সংস্কৃতিও বিপদাপন্ন (চিত্ৰ ১)। উত্তৰ-পূব ভাৰতো ইয়াৰে এক জলন্ত উদাহৰণ।ইয়াৰ কাৰণ হ'ল জৈৱবৈচিত্ৰ্যৰ ক্ষেত্ৰত পৃথিৱীৰ সকলোতকৈ চহকী গ্ৰীষ্মপ্ৰধান অঞ্চলসমূহত মানুহৰ জনবসতিও অধিক। কাৰণ এই অঞ্চলসমূহত পৰ্য্যাপ্ত প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ বাবে কম পৰিসৰতে বহুতো মানুহে থুপ পাতি বাস কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। এনে গোটসমূহত ভিন্ন ভাষা আৰু সংস্কৃতিৰো বিকাশ সম্ভৱপৰ হ'ল। উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ পৰ্বতীয়া অঞ্চলসমূহত দেখা পোৱা জনজাতীয় ভাষা আৰু সংস্কৃতিৰ বৈচিত্ৰ্য এনে এক প্ৰক্ৰিয়াৰে নামান্তৰ। 

চিত্ৰ ১: পৃথিৱীত উদ্ভিদৰ বৈচিত্ৰ্য আৰু বিভিন্ন ভাষাৰ বৈচিত্ৰ্যৰ এক মানচিত্ৰ (উৎস: Stepp et al. 2004)

জৈৱসাংস্কৃতিক বৈচিত্ৰ্য বৰ্তমান ঘোৰ সংকটত। এহাতে মানৱ ইতিহাসত অভূতপূৰ্ব এক দ্ৰুত হাৰত প্ৰকৃতিৰ ধ্বংস হৈছে যাৰ পৰিণতিত আজি  প্ৰায় এক মিলিয়ন উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ প্ৰজাতি বৰ্তমান বিলুপ্তিৰ পথত৷ আনহাতে বিভিন্ন প্ৰান্তত খিলঞ্জীয়া ভাষা, কৃষ্টি-সংস্কৃতিও হেৰাই যোৱাৰ উপক্ৰম হৈছে। উদাহৰণস্বৰূপে, বিশ্বত মাতৃভাষা ক'ব পৰা লোকৰ সংখ্যাৰ ভিত্তিত কৰা এক বিশ্লেষণত ধৰা পৰিছে যে ১৯৭০ চনৰ পৰা বিশ্বৰ ভাষাৰ বৈচিত্ৰ্যতা ২০% হ্ৰাস পাইছে। তাৰ লগে লগে হেৰাই গৈছে খিলঞ্জীয়া ভাষাত সঞ্চিত হৈ থকা প্ৰকৃতি আৰু সংস্কৃতি সম্পৰ্কীয় মূল্যৱান পৰম্পৰাগত জ্ঞানৰ ভাণ্ডাৰ। বিপদাপন্ন হৈছে প্ৰকৃতিৰ সৈতে মানুহৰ সহজাত সম্পৰ্কও। গতিকে জীৱনৰ এই সামগ্ৰিক বৈচিত্ৰ্যতা ৰক্ষা কৰিবলৈ হ'লে জৈৱবৈচিত্ৰ্যৰ লগতে থলুৱা ভাষা-সংস্কৃতিকো বিপন্ন হোৱাৰ পৰা ৰক্ষা কৰাৰ প্ৰয়োজন।

চিত্ৰ ২: নাগালেণ্ডৰ জুম খেতি আৰু খেতিয়ক

জৈৱসাংস্কৃতিক বৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণৰ বাবে আন্ত:ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্য্যায়ত ইতিমধ্যে বিভিন্ন কাৰ্য্যসূচী লোৱা হৈছে। এইক্ষেত্ৰত আগভাগ লৈছে অষ্ট্ৰেলিয়া, কানাডা, আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ আদি দেশে। বিশেষকৈ আমেৰিকাৰ হাৱাই দ্বীপত জৈৱসাংস্কৃতিক বৈচিত্ৰ্যৰ পুনৰুদ্ধাৰ (Biocultural Restoration)ৰ বাবে খিলঞ্জীয়া জাতিসমূহে অহোপুৰুষাৰ্থ কৰি আহিছে। তেওঁলোকে ঠাই, জীৱ-জন্তুৰ থলুৱা নামৰ উদ্ধাৰৰ পৰা খিলঞ্জীয়া উপায়েৰে পৰিৱেশ সংৰক্ষণৰ ব্যৱস্থা লৈছে। এই উপায়সমূহে মানুহৰ দৈনন্দিন জীৱনৰ লগতে প্ৰকৃতিকো সমৃদ্ধ কৰাৰ প্ৰমাণ শেহতীয়া গৱেষণাই দিছে। উদাহৰণস্বৰূপে, তাৰ খিলঞ্জীয়া জাতিসমূহৰ বাবে সাংস্কৃতিকভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ জীৱ-জন্তুৰ সংৰক্ষণে প্ৰকৃতিৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষাতো সহায় কৰিছে। তেনেদৰে লুইছা মাফিয়ে জন্ম দিয়া 'টেৰালিংগুৱা' নামৰ প্ৰতিষ্ঠানটোৱেও বিশ্বৰ বিভিন্ন কোণৰ বিজ্ঞানী আৰু খিলঞ্জীয়া জাতি-জনজাতিৰ নেতৃত্বত জৈৱসাংস্কৃতিক বৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণৰ বাবে নিৰলস প্ৰচেষ্টা চলাই আহিছে। 

উত্তৰ-পূব ভাৰত ভাষা, সংস্কৃতি আৰু প্ৰাকৃতিক বৈচিত্ৰ্যৰ ক্ষেত্ৰত অতুলনীয়। এই অঞ্চলটো পূব হিমালয় আৰু ইণ্ডো-বাৰ্মা দুয়োটা  জৈৱ বৈচিত্ৰ্যৰ উল্লেখ্য স্থান (biodiversity hotspot) ৰ অন্তৰ্ভুক্ত। তেনেদৰে দুশৰো অধিক খিলঞ্জীয়া জাতি-জনজাতিয়ে আদিম কালৰে পৰা এই অঞ্চলত বাস কৰি আহিছে। একেসময়তে বিভিন্ন কাৰকৰ প্ৰভাৱত উত্তৰ-পূবৰ জৈৱবৈচিত্ৰ্য আৰু ভাষা-সংস্কৃতি বৰ্তমান সংকটৰ মুখামুখি হৈছে। এই পৰিপ্ৰেক্ষিতত বিশ্বৰ অন্য প্ৰান্তৰ দেশসমূহে লোৱা জৈৱসাংস্কৃতিক পুনৰুদ্ধাৰৰ পদক্ষেপসমূহ উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ বাবেও খুবেই প্ৰাসংগিক হৈ পৰিছে। উত্তৰ-পূবৰ প্ৰকৃতি আৰু ভাষা-সংস্কৃতিৰ সামগ্ৰিক সংৰক্ষণৰ বাবেও বৰ্তমান প্ৰয়োজন হৈছে অন্য এগৰাকী লুইছা মাফিৰ।

তথ্যউৎস:

• https://terralingua.org/
• Maffi, L., & Woodley, E. (2012). Biocultural diversity conservation: a global sourcebook. Routledge.
• Maffi, L. (2005). Linguistic, cultural, and biological diversity. Annu. Rev. Anthropol., 34, 599-617.
• Gorenflo, L. J., Romaine, S., Mittermeier, R. A., & Walker-Painemilla, K. (2012). Co-occurrence of linguistic and biological diversity in biodiversity hotspots and high biodiversity wilderness areas. Proceedings of the National Academy of Sciences, 109(21), 8032-8037.
• Henson, L., Balkenhol, N., Gustas, R., Adams, M., Walkus, J., Housty, W., ... & Darimont, C. (2021). Convergent geographic patterns between grizzly bear population genetic structure and Indigenous language groups in coastal British Columbia, Canada. Ecology and Society, 26(3).
• Winter, K., Ticktin, T., & Quazi, S. (2020). Biocultural restoration in Hawaiʻi also achieves core conservation goals. Ecology and Society, 25(1).

চিন্তাৰ ফান্দ

’মোৰ আজি পৰীক্ষা বেয়া হোৱাটো খাটাং!’

’এই পৃথিৱীৰ সকলো মানুহেই স্বাৰ্থপৰ৷’

’যিমানেই চেষ্টা নকৰোঁ, মই কেতিয়াও ভৱামতে ফল নাপাওঁ৷’

’সবেই মোৰ বেয়া হোৱাটোৱে বিচাৰে৷’

’সি পৰীক্ষাত ফেইল কৰিলে৷ তাৰ দ্বাৰা আৰু জীৱনত একো নহব৷’

আপোনাৰ মনলৈ যদি প্ৰায়ে এনে ভাৱ কিছুমান আহে, তেনে এই লেখাটো আপোনাৰ কাৰণে! অবিশ্বাস্য হ’লেও আচলতে এই সকলোবোৰ একো একোটা চিন্তাৰ ফান্দ (Thinking trap)! সেই ফান্দত পোনেই ভৰি নথৈ ক্ষন্তেক থমকি ৰৈ যদি আপুনি ভাৱি চায়, দেখিব যে এনে চিন্তাবোৰ বহুসময়ত কেৱল আপোনাৰ নিজা অনুভৱ, সেয়া প্ৰকৃতাৰ্থত সঁচা নহবও পাৰে৷ এই এটা মাত্ৰ উপলব্ধিয়েই আপোনাৰ জীৱনৰ গতি সম্পূৰ্ণ সলনি কৰি দিব পাৰে৷ আহকচোন চাওঁ কেনেকৈ!

চিন্তাৰ ফান্দ হ’ল আমাৰ মনত অভ্যাসবশত: উপজা নেতিবাচক চিন্তাৰ সোঁত৷ আমি যি পৰিৱেশত ডাঙৰ হৈছোঁ বা দৈনন্দিন জীৱন পাৰ কৰিছোঁ সেই সকলোবোৰে এনে ফান্দবোৰ সৃষ্টি কৰাত আৰু অব্যাহত ৰখাত সহায় কৰে৷ এই ফান্দত পৰিলে আপোনাৰ মগজুৱে বাস্তৱতনো সেই চিন্তাৰ কিমান সত্যতা আছে তাৰ বিচাৰ কৰাৰ অৱকাশ নোপোৱা হয়৷ প্ৰতিটো কথাৰে যে ভাল-বেয়া দুয়োটা দিশ থাকিব পাৰে সেয়া বাচ-বিচাৰ নকৰাকৈ আপোনাক চিন্তাৰ ফান্দে পোনেই লৈ যায় আবেগিক সিদ্ধান্তলৈ৷ বহুসময়ত এনে চিন্তাৰ ফান্দে নিৰন্তৰ পিষ্ট কৰি থাকি আপোনাক বিষণ্ণতাৰ মাজলৈকো ঠেলি দিব পাৰে৷

উৎস

এনে কিছুমান চিন্তাৰ ফান্দ আৰু সেই ফান্দবোৰ এৰাই চলাৰ উপায় এনেধৰণৰ-

(১) ক’লা-বগা চিন্তা (All-or-nothing thinking)

আশা কৰাৰ দৰে আপোনাৰ কামটো নহ’ল, চাকৰিটো নাপালে, পৰীক্ষাত ভাল নম্বৰ নাপালে৷ লগে লগে আপোনাৰ মনলৈ আহিল, ’মই একোৰে লায়ক নহয়’ বা ’মোৰ ভাগ্যই বেয়া’৷ কিন্তু ক্ষন্তেক ৰৈ দকৈ ভাৱি চালে দেখিব, প্ৰত্যেকৰ জীৱনলৈ সৰু-বৰ বিফলতা আহেই৷ কেতিয়াবা বিফলতাই নতুন বাটৰ, অন্য সফলতাৰ সুযোগো লৈ আনে৷ গতিকে বহুসময়ত এনে ’সকলো বহুত ভাল বা সকলো বহুত বেয়া’ ধৰণৰ চিন্তাৰ ফান্দৰ পৰা ওলাবলৈ নিজকে সোঁৱৰাই দিব পাৰে, ’বেয়াৰ মাজতো ভাল থাকে, সেয়া চিনিব পৰাটোহে ডাঙৰ কথা৷’

(২) ভিত্তিহীন ধাৰণা (Mind-reading)

বহুসময়ত আমি নিজৰ অজানিতেই অন্য লোকে কি ভাৱিছে তাৰ ধাৰণা কৰি লওঁ৷ ’মই বিপদত পৰিলে সিহঁতে ভালেই পায়’, ’তাই মোৰ বদনাম গাইহে ফুৰিব’, ’মোৰ কথা শুনি সকলোৱে কিজানি মনতে হাঁহিছে’, ’মই জানো তেওঁ মোক দেখিবই নোৱাৰে’ আদি এনেধৰণৰ চিন্তাৰ ফান্দ৷ তাৰ সলনি এবাৰ নিজকে মনত পেলাই দিয়কচোন, অন্যৰ মনত কি আছে সেয়া নোকোৱাকৈ আপুনি জনাৰ কোনো উপায় নাই৷

(৩) ভৱিষ্যত দ্ৰষ্টা (Fortune-telling)

কোনো বাস্তৱ ভিত্তি নথকাকৈয়ে আমি বহু কথা বা কামৰ নেতিবাচক ফল হ’ব বুলি ধৰি লওঁ৷ ’আজি পৰীক্ষা বেয়া হ’বই’, ’ফুৰিবলৈ যোৱাৰ আগতে গা বেয়া হ’বই’, ’চাকৰিটো নাপাওঁ বুলি জানোৱে’ -এই সকলোবোৰ চিন্তা এনে ফান্দৰ উদাহৰণ৷ অথচ আমি সকলোৱে জানো, ভৱিষ্যতে কি হ’ব সেয়া আচলতে কোনেও ডাঠি ক’ব নোৱাৰে৷

(৪) সাধাৰণীকৰণ (Overgeneralisation)

আমাৰ প্ৰত্যেকৰে জীৱনলৈ ভাল-বেয়া সময় আহে৷ কিন্তু এবাৰ কিবা এটা বেয়া হ’লে আমি কেতিয়াবা ধাৰণা কৰি লওঁ, ’মোৰ লগত সদায় এনেকুৱাই হয়’৷ চিন্তাৰ সোঁতত যেতিয়াই ’সদায়’, ’সকলোৱে’, ’কেতিয়াও’ আদি শব্দ সোমাব, তেতিয়াই সাৱধান হওক৷ কাৰণ প্ৰায়ে এই কথা বা কামবোৰৰ ইটোৰ লগত সিটোৰ সম্পৰ্ক নাই৷ এটা বেয়া অভিজ্ঞতাই সকলোবোৰ অভিজ্ঞতা বেয়া হোৱাৰ সম্ভাৱনা আনি নিদিয়ে৷

(৫) আপদ চিন্তা (Catastrophising)

প্ৰায়বোৰ পৰিস্থিতিতে আপুনি আটাইতকৈ বেয়া ফলটো কল্পনা কৰি লয় নেকি? ’যদি এই চাকৰিটো নাপাওঁ মই গোটেই জীৱন নিবনুৱা হৈ থাকিম, সমাজে মোক হাঁহিব’, ’মেডিকেল কলেজত ছিট এটা নাপালে মোৰ জীৱন বিফল’ -এইবোৰ আপদ চিন্তাৰ ফান্দ৷ প্ৰকৃতাৰ্থত পৰিস্থিতিয়ে তেনেকুৱা ৰূপ নল’বও পাৰে৷ কেৱল এটা কাৰকেই আপোনাৰ সমগ্ৰ জীৱন অৰ্থহীন কৰি নুতুলিবও পাৰে৷ গতিকে এনে চিন্তাৰ ফান্দত পৰিলে অন্য সম্ভাৱনা বা বাটবোৰৰ বিষয়ে নিজকে সোঁৱৰাওক৷

(৬) ব্যক্তিগতকৰণ (Personalization)

’সকলো মোৰেই ভুল’, ’তাই আঁতৰি থকা যেন লাগিছে, ময়ে কিবা কৈ বা কৰি তাইক দুখ দিলো চাগৈ’ -আপোনাৰ চাৰিওফালে অন্যই যি কয় বা কৰে সকলোৰে বাবে আপুনি নিজকে এনেকৈ দোষী সাব্যস্ত কৰে নেকি? বাস্তৱত অন্যৰ কথা বা কামৰ আঁৰত আন হাজাৰটা কাৰণ থাকিব পাৰে৷ তাৰে এটা আপুনি নহবও পাৰে৷ এই চিন্তাৰ ফান্দত পৰা যেন দেখিলে বাকীবোৰ সম্ভাৱনা চালি-জাৰি চোৱাৰ চেষ্টা কৰক৷

(৭) উচিত-অনুচিতৰ ফান্দ (Should Statement)

বহুসময়ত আমি উচিত-অনুচিতৰ বান্ধোনেৰে নিজকে বা আনক আঁটি আঁটি বান্ধি ৰাখিবৰ চেষ্টা কৰোঁ৷ ’এইটো কৰা উচিত’, ’তেনেকৈ কোৱা অনুচিত’ আদিবোৰৰ অলপো ইফাল সিফাল হ’লে আমি হতাশ হওঁ, দুখ, ক্ষোভ বা খঙে আৱৰি ধৰে৷ কিন্তু সেইসময়ত মনত পেলাওকচোন, এই উচিত অনুচিতৰ নিয়মবোৰ আমাৰে সৃষ্ট৷ জীৱনৰ বোঁৱতী নৈক বহুসময়ত উচিত-অনুচিতৰ এনে শিকলিৰে বান্ধি ৰাখিব পৰা নাযায়৷

(৮) নেতিবাচক ছেকনী (Filtering)

বহু পৰিস্থিতিত আমাৰ মনোযোগ স্থিৰ হৈ ৰয়গৈ নেতিবাচক কথা বা কামত৷ আপোনাৰ কামৰ তিনিজনে যদি প্ৰশংসা কৰিলে কিন্তু এজনে সমালোচনা কৰিলে, আপোনাৰ চিন্তাত মধ্যমণি হৈ ৰৈ যাব সেই সমালোচনাখিনি৷ মেট্ৰিক পৰীক্ষাত এটাৰ বাহিৰে আপোনাৰ ছোৱালীজনীয়ে সকলোতে লেটাৰ মাৰ্ক পালে৷ কিন্তু আশানুৰূপ নম্বৰ নোপোৱা সেই এটা বিষয়ক লৈ আপুনি উচপিচাই উঠিব৷ এইবিষয়ে সচেতন নহ’লে এই নেতিবাচক ছেকনীয়ে আপোনাৰ জীৱনটো নিৰন্তৰ ছেকি ছেকি ’নাই নাই’ৰ ফান্দতে বন্দী কৰি ৰখাৰ সম্ভাৱনা৷

চিন্তাৰ ফান্দৰ পৰা মুক্তি পোৱাৰ প্ৰথম পদক্ষেপটো হ’ল আপোনাৰ মনত চলি থকা এই ফান্দবোৰনো কি সেয়া চিনাক্ত কৰা৷ এইবিষয়ে সচেতন হ’লে আপুনি পোনেই তাত জাঁপ নিদি পৰিস্থিতি এটা বাস্তৱসন্মতভাৱে চালি-জাৰি চোৱাৰ চেষ্টা কৰিবলৈ ল’ব৷ এটা চিন্তাৰ আলম লৈয়ে সুখ-দুখ-খং-ক্ষোভৰ আবেগে এখন সাগৰৰ জোৱাৰ আনি দিব পাৰে৷ গতিকে এনে চিন্তাৰ ফান্দৰ কালচক্ৰটো আৰম্ভণিতেই ভঙাৰ চেষ্টা কৰাৰ দৰকাৰ৷ চিন্তাৰ ফান্দত জাঁপ দিয়াৰ আগতে এটা ছেকেণ্ডৰ বাবে থমকি ৰওক৷ নিজকে এবাৰ সুধি চাওক, আপোনাৰ চিন্তা কিমানদূৰ সত্য৷ পৰিস্থিতিটো মই ভৱাৰ দৰেই হয়নে? আজি পৰীক্ষা বেয়া হ’বই বুলি কি প্ৰমাণ আছে? তেওঁ মোৰ কথা মনতে কি ভাৱিছে সেয়া মই কেনেকৈ জানো? এই এটা কাম কৰিব নোৱাৰিলো কাৰণে মই যে একো কামৰেই যোগ্য নহওঁ তাৰ কি প্ৰমাণ আছে?

প্ৰতিদিনে আমাৰ মনলৈ অহা প্ৰতিটো চিন্তাকে সঁচা বুলি ধৰি নলৈ মাথোঁ নিজা এটা অনুভৱ বুলি ল’বলৈ অভ্যাস কৰিলেই বহুতো চিন্তাৰ ফান্দত পৰাৰ পৰা হাত সাৰিব পাৰি৷ এনে চিন্তাৰ ফান্দবোৰ যিমানেই চিনিব আৰু ফান্দত ভৰি পৰাৰ আগতেই সাৱধান হ’ব সিমানেই আপুনি জীৱনটো সুখ আৰু পৰিপূৰ্ণতাৰে কটোৱাৰ বাবে ন ন বাট মুকলি হ’ব৷ 


এইবিষয়ে অধিক জানিবলৈ:

• Thinking Traps: 12 Cognitive Distortions That are Hijacking Your Brain
  
• What Are Thinking Traps?
  
• Challenge thinking traps

অসমীয়া ভাষাত বিজ্ঞান চৰ্চা

প্ৰাচীন কালৰে পৰা অসমত বিজ্ঞান চৰ্চাৰ ইতিহাস পোৱা যায়৷ মধ্যযুগত কোঁচৰাজ্যত মাটিৰ জোখ-মাখ আৰু ৰজাঘৰীয়া হিচাপ-পত্ৰ ৰাখিবৰ বাবে কায়স্থসকলে গণিতৰ এটা নতুন পদ্ধতিৰ বিকাশ কৰিছিল৷ এই বিশেষ ধাৰাটো কাইথেলী অংক নামেৰে জনাজাত হৈ পৰিছিল৷ এই অংকবোৰ  প্ৰায়ে সাঁথৰ, পদ্য বা সাধু একোটাৰ দৰে হোৱাত সাধাৰণ ৰাইজৰ বাবে এই পদ্ধতিটো ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ সহজ হৈছিল৷ প্ৰথমতে এই অংকবোৰ মানুহৰ মুখে মুখে প্ৰচলিত হৈ আহি পিছলৈ কায়স্থ পণ্ডিতসকলৰ চেষ্টাত লিখিত ৰূপ লয়৷ 

তেনে এজন পণ্ডিত বকুল কায়স্থই কোঁচৰজা নৰনাৰায়ণৰ সৌজন্যত ১৮৩৮ চনমানত ’কিতাবত মঞ্জৰী’ নামৰ কাইথলী অংকৰ কাব্য গ্ৰন্থখন ৰচনা কৰিছিল৷ এইখনেই অসমীয়া ভাষাত প্ৰকাশিত প্ৰথম বিজ্ঞান বিষয়ক গ্ৰন্থ বুলি জনা যায়৷ পৰৱৰ্ত্তী সময়ত কবিৰত্ন দ্বিজৰ ’লীলাৱতী’,  কবিৰাজ চক্ৰৱৰ্তীৰ ‘অংকৰআৰ্য্যা’, ’ভাস্বতী’, সুকুমাৰ বৰকাথৰ ‘হস্তী-বিদ্যাৰ্ণৱ-সাৰ সংগ্ৰহ’ আৰু  ‘ঘোঁৰানিদান’ আদি গ্ৰন্থই ব্যৱহাৰিক জ্ঞানৰ লগতে বিজ্ঞান বিষয়ক বিষয়বস্তুৰ লিখিত ৰূপ দিয়াত বৰঙণি যোগায়৷

ঊনবিংশ শতিকাৰ তৃতীয় দশকৰ পৰা অসমলৈ অহা খ্ৰীষ্টান মিছনেৰীসকলে অসমীয়া ভাষা-সাহিত্যলৈ আগবঢ়োৱা অৱদানৰ বিষয়ে আমি সকলোৱে জানো৷ তেওঁলোকে অসমীয়া ভাষাৰ অন্য বিষয়ৰ কিতাপ-আলোচনীৰ লগতে ভালেসংখ্যক বিজ্ঞান সম্পৰ্কীয় গ্ৰন্থও প্ৰকাশ কৰিছিল৷ এওঁলোকৰ ভিতৰত বিশেষকৈ নাথান ব্ৰাউনৰ অৱদান উল্লেখযোগ্য৷ তেওঁ বকুল কায়স্থৰ ‘কিতাবত মঞ্জৰী’কিতাপখন ‘পদগণিত’ আৰু ‘লীলাৱতী’ নামেৰে দুটা ভাগত বিভক্ত কৰি প্ৰকাশ কৰে। তেনেদৰে ব্ৰাউনে প্ৰকাশ কৰা ‘ভূগোল শিক্ষক’ নামৰ গ্ৰন্থখন অসমীয়া ভাষাৰ প্ৰথম ভূগোল বিষয়ক গ্ৰন্থ৷ এই সময়ছোৱাত মিছনেৰীসকলৰ উদ্যোগত সেইসময়ত প্ৰকাশ পোৱা অন্য কেইখনমান উল্লেখযোগ্য গ্ৰন্থ হ’ল ‘সমাচাৰ চন্দ্ৰিকা’, ‘পদাৰ্থ বিদ্যাসাৰ’, ‘বিজ্ঞানৰ বাৰেমতৰা’ ইত্যাদি৷

খ্ৰীষ্টান মিছনেৰীসকলৰ উদ্যোগতে ১৮৪৬ চনত প্ৰকাশ পাইছিল প্ৰথম অসমীয়া আলোচনী ‘অৰুণোদই’৷ অৰণোদয়ে প্ৰথম প্ৰকাশৰ পৰাই বিজ্ঞান বিষয়ৰ লেখা প্ৰকাশত গুৰুত্ব দিছিল৷ এই লেখাবোৰত নেজাল তৰা, গ্ৰহ, প্ৰিন্টিংপ্ৰেছ, পৃথিৱী, ৰক্তপৰিসঞ্চৰণ তন্ত্ৰ আদিৰ পৰা কাকতি ফৰিঙলৈকে বিভিন্ন বিষয়ৰ ওপৰত আলোচনা হৈছিল৷ তাৰপিছত প্ৰকাশ পোৱা বিভিন্ন আলোচনী যেনে ’জোনাকী’, ’বিজুলী’, ’আৱাহন’ , ‘আসাম বন্ধু, ‘মৌ, ‘ঊষা, ‘আসাম বান্ধৱ, ‘বাঁহী’, ‘ৰামধেনু’ আদিয়েও বিজ্ঞান বিষয়ক লেখা প্ৰকাশত যথেষ্ট গুৰুত্ব দিছিল। উদাহৰণস্বৰূপে, ‘ৰামধেনু’ত ’বিজ্ঞান বিচিত্ৰা’ নামেৰে এটা শিতান নিয়মীয়াকৈ প্ৰকাশ পাইছিল৷ অৱশ্যে অসমীয়া ভাষাত প্ৰকাশিত প্ৰথম বিজ্ঞান বিষয়ক আলোচনীখন হ’ল ’পশু পালন’৷ তেনেদৰে ৰসায়ন বিজ্ঞান বিষয়ক প্ৰথম অসমীয়া আলোচনী খন হ’ল ড৹ পবিত্ৰ কুমাৰ শৰ্মাৰ সম্পাদনাত প্ৰকাশ পোৱা ’ৰসায়ন শিক্ষা’৷ 

বৰ্তমান অসমত বিজ্ঞান চৰ্চাৰ পৰিৱেশ গঢ়ি তোলাৰ ক্ষেত্ৰত অসম বিজ্ঞান সমিতিৰ অৱদান যথেষ্ট গুৰুত্বপূৰ্ণ৷ ১৯৫৩ চনত প্ৰতিষ্ঠা হোৱা অসম বিজ্ঞান সমিতিৰ বৰ্তমান সমগ্ৰ অসমত এশৰো অধিক শাখা আছে৷ এই সমিতিয়ে বিজ্ঞানৰ জনপ্ৰিয়কৰণৰ কাৰণে বিভিন্ন প্ৰশিক্ষণ, কৰ্মশালা, সভা আদি অনুষ্ঠিত কৰি আহিছে আৰু বিজ্ঞান বিষয়ক ভালেসংখ্যক কিতাপো প্ৰকাশ কৰিছে৷ এই সমিতিয়ে ১৯৬১ চনৰ পৰা প্ৰকাশ কৰি অহা ’বিজ্ঞান জেউতি’ বৰ্তমান অসমীয়াত প্ৰকাশ পোৱা বিজ্ঞান বিষয়ক আলোচনীৰ ভিতৰত অন্যতম৷ 

সাম্প্ৰতিক সময়ত বিজ্ঞানক অসমীয়া ৰাইজৰ মাজলৈ লৈ যোৱাৰ ক্ষেত্ৰত বহু কেইজন বিশিষ্ট লেখকে গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদান আগবঢ়াই আহিছে৷ এওঁলোকৰ ভিতৰত ড° দীনেশ চন্দ্ৰ গোস্বামী, ড° কুলেন্দু পাঠক, ক্ষীৰধৰ বৰুৱা, ডিম্বেশ্বৰ চলিহা, ড° শ্যামাপ্ৰসাদ শৰ্মা, অভিজিত শৰ্মা বৰুৱা, জয়ন্তী চুতীয়া, ড° যজ্ঞেশ্বৰ হাতীবৰুৱা, ড° চন্দ্ৰমোহন শৰ্মা, ড° বসন্ত ডেকা, ড° ৰমেশ চন্দ্ৰ গোস্বামী আদি চিনাকি নাম৷ ড° দীনেশ চন্দ্ৰগোস্বামী, ড° বিজয়কৃষ্ণদেৱ শৰ্মা, ড° লক্ষ্ণীনন্দন বৰা, শান্তনু তামুলী, ৰথীন্দ্ৰনাথ গোস্বামী, ৰঞ্জু হাজৰিকা, চাকিল জামাল আৰু বন্দিতা ফুকনৰ লেখাসমূহে অসমীয়া কল্পবিজ্ঞানৰ সাহিত্য সমৃদ্ধ কৰিছে্৷ অসমত ‘ছাইন্টুন’ বা বিজ্ঞান কাৰ্টুন অংকনৰ ক্ষেত্ৰত পথ প্ৰদৰ্শক হ’ল ক্ষীৰধৰ বৰুৱা। তেনেদৰে ড° বিজয়কৃষ্ণ দেৱ শৰ্মাৰ ‘চন্দ্ৰলোকত প্ৰথম মানুহ’ (১৯৬৯) প্ৰথম অসমীয়া  কল্পবিজ্ঞানভিত্তিক উপন্যাস৷  

শিশুসকলৰ বাবে অসমীয়াত বিজ্ঞান বিষয়ক লেখা বা কিতাপ-আলোচনী আদি এতিয়াও যথেষ্ট  সীমিত৷ ১৯৯৩ চনত ৰোহিণী কুমাৰ বৰুৱাৰ ’বিজ্ঞানৰ সাধু’ খনেই প্ৰথম শিশু বিজ্ঞানৰ গ্ৰন্থ বুলি জনা যায়৷ অৱশ্যে বিভিন্ন সময়ত প্ৰকাশ পোৱা শিশু আলোচনী যেনে পখিলা (১৯৩৩) আৰু পাৰিজাত (১৯৪০) আদিত সৰু ল’ৰা ছোৱালীৰ উপযোগীকৈ বিজ্ঞানৰ বহু লেখা নিয়মীয়াকৈ প্ৰকাশ পাইছিল৷ পৰৱৰ্ত্তী সময়ত দীনেশ চন্দ্ৰ গোস্বামীৰ উদ্যোগত শিশু উপযোগী ভালেসংখ্যক কল্পবিজ্ঞান বিষয়ক অনুবাদ গ্ৰন্থ যেনে ’পৃথিৱীৰ কেন্দ্ৰলৈ অভিযান’, ’সাগৰৰ তলিয়েদি কুৰি হাজাৰ লিগ’, ’মহাকাশচাৰী’, ’এখন মহাকাশ অডিছি’ আদিয়ে শিশু বিজ্ঞান সাহিত্যলৈ উল্লেখযোগ্য অৱদান আগবঢ়াইছে৷

ইন্টাৰনেটত অসমীয়া ভাষাত বিজ্ঞান চৰ্চা অন্য ভাষাৰ তুলনাত এতিয়াও সীমিত যদিও তাৰ মাজতো বহুকেইটা ভাল প্ৰচেষ্টা দেখা পাইছোঁ৷ উদহৰণস্বৰূপে গণিত চ’ৰা, ৰিচাৰ্ছ মেটাৰ্ছ আদি ৱেবছাইটত বিজ্ঞানৰ নতুন নতুন ধাৰণা আৰু বাতৰিবোৰৰ চৰ্চা হৈ আহিছে৷ তেনদৰে বহুতো অসমীয়া ব্লগতো বিজ্ঞান বিষয়ক লেখা প্ৰকাশ পায়৷ উদাহৰণস্বৰূপে ’বিজ্ঞানৰ বিচিত্ৰ কথা’, ’এই সময়ত’, ’মুক্ত চিন্তা’, ’সাহিত্য ডট অৰ্গ’, ’নীলা চৰাই’, ’এজাক ৰ’দ’ আদি ব্লগসমূহত অন্য লেখাৰ লগতে বিজ্ঞান বিষয়ক লেখা প্ৰকাশ পাই আহিছে৷

মই কিয় লিখোঁ?

আজি প্ৰায় এটা দশক জুৰি মই বৈজ্ঞানিক গৱেষণাত জড়িত হৈ আছোঁ৷ এই সময়ছোৱাত প্ৰায়ে অনুভৱ কৰিছোঁ যে আমাৰ প্ৰায়ভাগ গৱেষণা কেৱল ইংৰাজী গৱেষণা পত্ৰ বা থেছিছ আদিতে সীমাবদ্ধ হৈ ৰয়৷ বৈজ্ঞানিক গৱেষণাৰ মূল উদেশ্যই হ’ল নতুন তথ্য-পাতি, আৱিস্কাৰেৰে সমাজখনক সহায় কৰা৷ বিশেষকৈ মই নিজে পৰিৱেশ সংৰক্ষণৰ গৱেষণাত জড়িত বাবে এনে গৱেষণাৰ ফলসমূহ ৰাইজৰ মাজলৈ লৈ যোৱাৰ প্ৰয়োজনীয়তা খুবেই গুৰুত্বপূৰ্ণ৷ গতিকে সেই প্ৰয়োজন পূৰাবলৈকে মই প্ৰথমে অসমীয়া ভাষাত বিজ্ঞান বিষয়ক প্ৰবন্ধ পাতি লিখিবলৈ আৰম্ভ কৰিলো৷ আৰম্ভণিতে শেহতীয়াকৈ গৱেষণাত প্ৰকাশ পোৱা তথ্যপাতিক লৈ সহজ-সৰল ভাষাত প্ৰবন্ধ লিখাৰ চেষ্টা কৰিছিলো৷ লাহে লাহে অনুভৱ কৰিলো যে, অসমীয়া ভাষাত সামগ্ৰিকভাৱেই বিজ্ঞান চৰ্চা যথেষ্ট সীমিত৷ এইক্ষেত্ৰত আনে কিবা কৰিব বুলি আশা কৰি থকাতকৈ মই নিজেই যি পাৰোঁ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলো৷ গতিকে মোৰ লিখনিবোৰো কেৱল গৱেষণাৰ বিষয়তে সীমাবদ্ধ হৈ নাথকিল৷  এই লেখাসমূহ বিবিন্ন সময়ত অসমৰ দৈনিক বাতৰি কাকত, আলোচনী আদিত প্ৰকাশ পাই আহিছে৷

অসমীয়া ভাষাত বৈজ্ঞানিক সমল বৃদ্ধি কৰিবলৈ মই বাছি লোৱা অন্য এটা মাধ্যম হ’ল অসমীয়া ৱিকিপিডয়া৷ ২০০২ চনতে আৰম্ভ হোৱা অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াত বৰ্তমান দহহাজাৰ প্ৰবন্ধ হৈছেগৈ৷ ইয়াৰে বহুতো বিজ্ঞান বিষয়ক৷ ইন্টাৰনেটত যিকোনো বিষয় এটাৰ বিষয়ে কোনোবাই  খুঁচৰি চালে সেইবিষয়ে অসমীয়াতে তথ্য পাব, এই কথাটোৱে প্ৰায় এটা দশক ধৰি মোক ৱিকিপিডিয়াত লিখি থাকিবলৈ প্ৰেৰণা যোগাই আহিছে৷ অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াত বৈজ্ঞানিক সমল বৃদ্ধি কৰিলে বিজ্ঞানৰ জনপ্ৰিয়কৰণত বহুখিনি সহায় হ’ব বুলি মই বিশ্বাস কৰোঁ৷ সেই আপাহতে বৰ্তমানলৈকে মই অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াত অসমৰ গছ-গছনি, জীৱ-জন্তু, চৰাই-চিৰিকটি আদিৰ বিষয়ে পাঁচশৰো অধিক প্ৰবন্ধ যোগ দিছোঁ৷

সময়ৰ লগে লগে মই উপলব্ধি কৰিলো বিজ্ঞান স্কুল-কলেজৰ পাঠ্যপুথিতে আবদ্ধ এটা বিষয় বা আমাৰ শিক্ষা ব্যৱস্থাত কৰা কলা, বিজ্ঞান বা বাণিজ্যৰ দৰে এটা পৃথক বিভাগ নহয়৷ বিজ্ঞান প্ৰকৃততে আমাৰ দৈনন্দিন জীৱনৰ এটা অংগ৷ এটা সুস্থ আৰু সুখী জীৱনৰ কাৰণে বৈজ্ঞানিক মানসিকতা গঢ় দিয়াটো আমাৰ প্ৰত্যেকৰে বাবেই খুবেই প্ৰয়োজনীয়৷ উদাহৰণস্বৰূপে, জলবায়ু পৰিৱৰ্ত্তনে আমাৰ ভৱিষ্যত কেনেকৈ অনিশ্চিত কৰি পেলাইছে বা এই পৰিৱৰ্ত্তন ৰোধ কৰিবলৈ আমি কি কৰিব পাৰোঁ সেইবিষয়ে অসমীয়া ভাষাত তথ্য থকাৰ দৰকাৰ আৰু আমি সকলোৱে জনাৰ দৰকাৰী৷ তেনেকৈ কৰ’না ভাইৰাছ ৰোগৰ সময়ত কেনেকৈ নিজকে বা পৰিয়ালৰ সকলোকে বচাই ৰাখি নিৰাপদে থাকিব পাৰি সেই বিষয়ে জনাটো আমাৰ কাৰণে এতিয়া জীৱন-মৰণৰ প্ৰশ্ন! গতিকে বিজ্ঞানক কেৱল পাঠ্যক্ৰম বা গৱেষণাৰ মাজতে আৱদ্ধ নাৰাখি অসমীয়া ৰাইজৰ মাজত বৈজ্ঞানিক মানসিকতা গঢ়ি তোলাৰ বাবে চেষ্টা চলোৱাটো আমাৰ সমাজখনৰ উত্তৰণৰ বাবেই অতীব গুৰুত্বপূৰ্ণ৷

ভৱিষ্যত পদক্ষেপ

অসমত বিজ্ঞানৰ প্ৰচাৰ আৰু প্ৰসাৰৰ কাৰণে কিছুমান কাৰ্য্যকৰী পদক্ষেপ লোৱাৰ প্ৰয়োজন আহি পৰিছে৷ প্ৰথমেই মই ভাৱোঁ, নতুন প্ৰজন্মই অসমীয়া ভাষাত বিজ্ঞান চৰ্চাৰ ক্ষেত্ৰত কিছুমান অসুবিধাৰ সন্মুখীন হয়৷ বিশেষকৈ অসমীয়াৰ সলনি ইংৰাজী মাধ্যমত পঢ়া শুনা কৰা সকলৰ বাবে বিজ্ঞান বিষয়ক লেখা অসমীয়াত পঢ়া বা লেখাৰ চেষ্টা কৰাটো টান কাম৷ অসমীয়া ভাষাত বহুতো বৈজ্ঞানিক পৰিভাষা বিচাৰি মই নিজেও উজুটি খাওঁ৷ কিন্তু এনে অসুবিধাৰ সন্মুখীন হোৱা সকলোকে মই ক’ব খোজো যে এইক্ষেত্ৰত আগ্ৰহেই মূল৷ আগ্ৰহ থাকিলেই সমস্যা সমাধানৰ বাটো ওলায়৷ উদাহৰণস্বৰূপে, শেহতীয়াকৈ ক্ষীৰধৰ বৰুৱাই বিজ্ঞানৰ সকলো ক্ষেত্ৰ সামৰি ‘অসমীয়া বৈজ্ঞানিক পৰিভাষাকোষ’ প্ৰকাশ কৰাটো আমাৰ সকলোৰে কাৰণে খুবেই ভাল খৱৰ৷ অৱশ্যে ইয়াৰ লগতে এনে পৰিভাষাসমূহৰ নিয়মীয়াকৈ উন্নীতকৰণ (update) কৰাৰ দৰকাৰ৷ কাৰণ, বিজ্ঞান প্রযুক্তিৰ ক্ষেত্রখনত নিতৌ নতুন নতুন শব্দ আৰু ধাৰণাৰ সংযোজন ঘটি আছে আৰু নিৰন্তৰ উন্নীতকৰণ অবিহনে এইক্ষেত্ৰত স্থবিৰতা আহি পৰাৰ সম্ভাৱনা৷  তাৰোপৰি অনুবাদেই হওঁক বা মৌলিক লেখাই হওক, বিজ্ঞানৰ কথাবোৰ সহজ সৰল আৰু মনোগ্ৰাহীকৈ লিখিবলৈ বিশেষ কৌশলৰ দৰকাৰ৷ নতুন বা আগ্ৰহী লেখক-লেখিকাৰ বাবে এইসম্পৰ্কে কৰ্মশালা বা প্ৰশিক্ষণৰ ব্যৱস্থা থাকিলে যথেষ্ট সহায় হ’ব পাৰে৷ 

বৰ্তমান অসমীয়া ভাষাত প্ৰকাশ পোৱা বাতৰি কাকত আৰু আলোচনীসমূহে বিজ্ঞান বিষয়ক লেখা প্ৰকাশত গুৰুত্ব দিয়াৰ প্ৰয়োজন৷ বৰ্তমান প্ৰান্তিক বা সাতসৰীৰ দৰে দুই এখন আলোচনীৰ বাহিৰে অন্য কাকত আলোচনীত বিজ্ঞান বিষয়ক আলোচনা বিশেষ হোৱা দেখা নাযায়৷ লগতে মই ভাৱোঁ, বিজ্ঞানী সকলৰো এইক্ষেত্ৰত বহুখিনি দায়িত্ব আছে৷ উদাহৰণস্বৰূপে, অসমত চলা যিকোনো বৈজ্ঞানিক গৱেষণাৰ বিষয়ে প্ৰকাশ হোৱা গৱেষণা পত্ৰত অন্তত: এবষ্ট্ৰেক্ট বা সাৰাংশটো অসমীয়া ভাষাত প্ৰকাশ কৰিব পাৰে৷ তেতিয়া সংবাদ মাধ্যমেও এনে বাতৰি প্ৰকাশ কৰিবলৈ সুবিধা হয়৷ 

বিজ্ঞানৰ প্ৰচাৰ বা প্ৰসাৰ বুলি ক’লে আমি প্ৰায়ে পশ্চিমীয়া বিজ্ঞানৰ কথাই ভাৱোঁ৷ কিন্তু খিলঞ্জীয়া লোকসকলে পৰম্পৰাগত পদ্ধতিৰে আহৰণ কৰা জ্ঞান বহুসময়ত পশ্চিমীয়া বিজ্ঞানতকৈ গভীৰ হয়৷ কাৰণ এই জ্ঞানৰ উৎস হ’ল শ শ বছৰ জোৰা পৰ্য্যবেক্ষণ, বিভিন্ন পৰীক্ষা-নীৰিক্ষা আৰু পৰিৱেশৰ লগত খাপ খুৱাই চলাৰ অহৰহ চেষ্টা৷ এই পৰম্পৰাগত জ্ঞান (Indigenous Traditional Knowledge) ৰ গুৰুত্ব বৰ্তমান আন্তৰ্জাতিকভাৱে স্বীকৃত কিন্তু অসমীয়া ভাষাত এইবিষয়ে সিমান চৰ্চা হোৱা দেখা নাই৷ বিজ্ঞানৰ প্ৰচাৰ আৰু প্ৰসাৰ কেৱল একপক্ষীয় অৰ্থাৎ বিজ্ঞানীৰ পৰা জনসাধাৰণলৈ নহৈ পাৰস্পৰিক হোৱাৰ প্ৰয়োজন৷ তাৰোপৰি ইংৰাজীৰ বাহিৰেও অসমৰ অন্য আঞ্চলিক ভাষাসমূহৰ পৰাও বিজ্ঞান বিষয়ক লেখাৰ অনুবাদৰ প্ৰচেষ্টা হাতত লোৱা উচিত৷

বিজ্ঞানক ৰাইজৰ মাজলৈ লৈ যোৱাৰ ক্ষেত্ৰত নাগৰিক বিজ্ঞান বা চিটিজেন চায়েন্সে এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা ল’ব পাৰে৷ নাগৰিক বিজ্ঞান হ’ল বৈজ্ঞানিক গৱেষণাৰ বিভিন্ন পৰ্য্যায়ত জনসাধাৰণেও অংশ লৈ অৱদান আগবঢ়াব পৰা এক মাধ্যম৷ যিকোনো ঠাইৰ, যিকোনো বয়সৰ বা যিকোনো শিক্ষাগত অৰ্হতাৰ মানুহেই নাগৰিক বিজ্ঞানী হ’ব পাৰে৷ নাগৰিক বিজ্ঞানৰ সহায়ত আগ্ৰহ অনুসৰি যিকোনো বিষয় যেনে বতৰ, গছ-লতা, জীৱ-জন্তু বা মহাকাশ আদি যিকোনো বিষয় বাচি লৈ সেইসম্পৰ্কে তথ্য আহৰণত জনসাধাৰণে অৱদান আগবঢ়াব পাৰে৷ ভাৰতত জনপ্ৰিয় নাগৰিক বিজ্ঞানৰ প্ৰকল্পবোৰ হ’ল, চিজনৱাটছ, আই ফাউণ্ড বাটাৰফ্লাইজ, চিটিজেন স্পেৰ’, ইবাৰ্ড, হৰ্ণবিল ৱাটছ্ ইত্যাদি৷ প্ৰায়বোৰ প্ৰকল্পৰে মূখ্য ধাৰণা একেই- প্ৰকৃতিৰ বিভিন্ন ৰং-ৰূপৰ তথ্য সংগ্ৰহ৷ উদাহৰণস্বৰূপে, চিজনৱাটছ্ত অংশ ল’বলৈ আপোনাৰ কাম হ’ব, মাথোঁ পছন্দৰ যিকোনো এজোপা গছ বাছনি কৰা আৰু প্ৰতি সপ্তাহে গছজোপাৰ বিভিন্ন পৰিৱৰ্তন পৰ্য্যবেক্ষণ কৰা৷ এই তথ্যৰ সামূহিক বিশ্লেষণৰ পৰা আমি জানিব পাৰিম বিভিন্ন ঋতুৰ পৰিৱৰ্তনে আমাৰ চাৰিওদিশৰ প্ৰকৃতিৰ যেনে গছ-লতাৰ ফুল বা ফল ধৰাৰ সময়ৰ কেনে পৰিৱৰ্ত্তন আনিব পাৰে৷ ৰাইজে আগবঢ়োৱা এনে অৱদানৰ বৈজ্ঞানিক বিশ্লেষণে বহুতো উল্লেখযোগ্য আৱিষ্কাৰত সহায় কৰিব পাৰে৷ নাগৰিক বিজ্ঞানে ৰাইজৰ মাজত বৈজ্ঞানিক সচেতনতা বৃদ্ধি কৰাতো গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা লয়৷ 

শেষত কওঁ, অসমীয়া ভাষাত বিজ্ঞানৰ প্ৰচাৰ আৰু প্ৰসাৰৰ বাবে অসমীয়া ন-পুৰণি লেখক-লেখিকাৰ মাজত সহযোগিতাৰ দৰকাৰ৷ তাৰোপৰি  ভাৰতৰ অন্য আঞ্চলিক ভাষাত বিজ্ঞান জনপ্ৰিয়কৰণৰ ক্ষেত্ৰত জড়িত হৈ থকা লোকসকলৰ সৈতে সহযোগিতাৰে আগবাঢ়িলে অসমত বিজ্ঞানৰ প্ৰচাৰ আৰু প্ৰসাৰৰ ক্ষেত্ৰত নতুন দিগন্তৰ উন্মোচন হ’ব৷